Ekshumacje żydowskich grobów

Centralna Komisja Mieszana przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce i Żydowskiej Kongregacji Wyznaniowej (Komitecie Organizacyjnym Żydowskich Kongregacji Wyznaniowych w Polsce) w Warszawie rozpoczęła działalność w czerwcu 1947. Jej zadaniem była opieka nad zabytkami, cmentarzami oraz przeprowadzanie ekshumacji żydowskich ofiar II wojny światowej. Takie ekshumacje przeprowadzano w setkach miejscowości w całej Polsce, a finansowano ze środków własnych lub z funduszy Jointu. Zwłoki przenoszono na żydowskie cmentarze i chowano z należytym szacunkiem.

Żydowskie Zrzeszenie Religijne już w marcu 1946 zwracało się do Żydowskiego Komitetu w Warszawie o „wysłanie auta ciężarowego celem przeprowadzenia ekshumacji zwłok”.

„Po całej Polsce rozsiane są groby męczenników żydowskich. Jesteśmy obecnie w toku rozmów z Kongregacją Religijną w sprawie przeprowadzenia ekshumacji,” pisano w 1947 do Internationales Komitee fur Jud.KZ-Ier und Fluchtlinge.

W 1949 na ekshumacje wydano 2 549 951 zł. Przeprowadzono je w miejscowościach: Garwolin, Bystrzyca, Dąbrówka, Zakopane, Jordanów, Dąbrowa, Jagoza, Parysów, Chynów, Radzymin, Karczew, Świdry, Siedlce, Kozienice, Chełm, Pionki, Jedlińsk, Stok, Łuków, Tarnów, Stoczek, w okolicach Kocka, Łowicza, Łukowa, Krakowa i Przemyśla.
Komisja Mieszana między majem 1948 a sierpniem 1949 przeprowadziła 31 ekshumacji, podczas których ekshumowano 1491 zwłok. Koszty wyniosły 2 229 000 zł. Na posiedzeniu Komisji Mieszanej, które odbyło się 5 sierpnia 1949 „postanowiono wypłacić Ob. Goldmanowi z Siedlec za przeprowadzenie ekshumacji i za pochowanie 160 zwłok 180 948 zł. Za ekshumacje przeprowadzone na cmentarzu w Tarnowie postanowiono wypłacić 53 900 zł.”
Zgodnie z budżetem Jointu w 1948 na ekshumacje wydano 711 814 zł, a w 1949 – 723 995 zł. Wykonano je na cmentarze w Żukowie, Kocku, Siedlcach, Lublinie, Łukowie, Radomiu, Bielsku, Biskupicach, Lubaczowie i Zawierciu. Przy Lubaczowie ktoś ręcznie dopisał „wykonano bez naszej zgody”.

W sierpniu 1949 American Joint Distribution Committee przekazał Komisji Mieszanej 2 miliony zł na prowadzoną przez nią działalność.

„Narosła konieczność odbycia kilku ekshumacji zwłok zamordowanych przez hitlerowców Żydów, zwłok znalezionych przy kopaniu kanału w Karczewie, o czym Centralny Komitet był w swoim czasie powiadomiony przez przewodniczącego Komitetu Żydowskiego w Otwocku, Ob. Elengolda, oraz zwłok z terenu Julagu Nr 2 w Płaszowie koło Krakowa,” pisał Komitet Organizacyjny Żydowskich Kongregacji Wyznaniowych w Polsce do Centralnego Komitetu Żydów 2 maja 1950. Posiedzenie wyznaczono 11 dni później.

W latach 1948 – 1949 Centralny Komitet Żydów w Polsce prowadził dokładny rejestr przeprowadzanych ekshumacji. Odbyły się one w następujących miejscowościach: Bochnia, Bystrzyca, Czechowice, Garwolin, Góra Św. Anny, Grójec, Izabelin, Jordanów, Józefów, Karczew, Kraków, Lubaczów, Lublin, Łazy, Łowicz, Łuków, Okuniew, Opole, Parysów, Pieszyce, Pionki, Poznań, Przemyśl, Radom, Rzeszów, Siedlce, Stutthof (ekshumacja z obozu), Świdry Stare, Tarnów, Toruń, Tyszowce, Warszawa, Zakopane.

Z przeprowadzonych ekshumacji sporządzano protokoły. Tak było m.in. w Siedlcach gdzie „komisja w składzie: Ob. Goldmana Jontela, przedstawiciela Centralnego Komitetu Żydowskiego, ob. Gajewskiego Józefa, kontrolera sanitarnego Zarządu Miejskiego, ob. Dmowskiej Alicji, przedstawicielki PCK i przedstawiciela Milicji Obywatelskiej, dokonała 27 czerwca 1949 roku ekshumacji zwłok pomordowanych Żydów przez okupanta niemieckiego jak następuje: 1/ przy ul. 11 Listopada /Nowe Siedlce/ zwłoki nieznanej kobiety, 2/ przy torze kolejowym koło budynku kolejowego nr 117 zwłoki kobiety Wiśnia Dora, lat 18 z Międzyrzeca, 3/ przy torze kolejowym, prowadzącym z Siedlec w kierunku Sokołowa, w tak zwanym „karierze” jedne zwłoki Chrenowickiego Herszka lat około 35 i trzy zwłoki nieznane, 4/ przy ul. Gen. Świerczewskiego /Kol. Limanowskiego/ obok toru kolejowego, prowadzącego w kierunku Warszawy, jedne zwłoki nieznane, 5/ przy ul. Kilińskiego Nr 17 oraz w wielu innych miejscach, wskazanych przez okoliczną ludność, po długich poszukiwaniach zwłok nie odnaleziono. Zwłoki odnalezione zostały pochowane na cmentarzu żydowskim w Siedlcach przy ul. Szkolnej.”

O pierwszej z kobiet napisano tylko, że miała czarne włosy i została zastrzelona podczas ucieczki z getta. 18-letnia Dora, również ciemnowłosa, była sanitariuszką z gminy żydowskiej. Podczas wyskakiwania z pociągu jadącego do Treblinki została postrzelona, a następnie dobita na miejscu. Jej mogiła znajdowała się na prywatnej posesji przy torze kolejowym. Herszko Chrenowicki zginął w 1943 zastrzelony przez Niemców podczas ucieczki „przy likwidacji swojej [słowo niewyraźne, prawdopodobnie ‘placówki’]”.

W lipcu 1949 Naczelna Rada Religijna Żydów w Polsce uznała, że „synagogi i bóżnice mogą być wydzierżawione tylko pod tym warunkiem, że pieniądze otrzymane z czynszu dzierżawnego będą wykorzystane na cele kultywowania cmentarzy (…), ewentualnie ekshumacje Żydów. ” Jak pisze Alina Skibińska w książce „Prowincja noc”, „w Żelechowie komitet żydowski jeszcze przed grudniem 1944 roku miał >zasługi (…) jak wydobywanie trupów zamordowanych Żydów po wsiach i lasach i pochowanie ich na cmentarzu żydowskim<.”

Upamiętnianiem społeczności żydowskiej Siedlec zajmował się lokalny działacz Jontel Goldman, kierownik robót brukarskich na terenie Siedlec i pracownik Miejskiego Przedsiębiorstwa Robót Budowlanych. „Pomnik na uporządkowanym już i otoczonym parkanem cmentarzu siedleckim wzniesiono w 1946 roku, wtedy też dokonano ekshumacji 90 zwłok. Część ekshumacji J. Goldman dokonywał na własny koszt, później dopiero z trudem odzyskiwał zwrot kosztów z kasy komitetu żydowskiego. W licznych pismach zarówno do komitetu, jak i do władz ziomkostwa siedleckiego oraz władz miejskich domagał się większego zaangażowania i konkretnych działań. > (…) po całym naszym terenie napotyka się jeszcze odnajdujące się zwłoki naszych rodaków<„, pisze Alina Skibińska. W roku 1949 przeprowadzono ekshumację 304 ludzi z okolic Siedlec, Mord, Łosic, w tym 49 jeńców radzieckich narodowości żydowskiej.

Protokół posiedzenia Komisji Mieszanej z 5 sierpnia 1949 stwierdza, że od maja 1948 do sierpnia 1949 w całym kraju ekshumowano 1591 zwłok.

Katarzyna Markusz

Źródła:
AŻIH, sygn. 301/4323 Relacje. Zeznania ocalałych Żydów. Zarząd Miejski w Siedlcach
AŻIH, sygn. 303/I/246 Wydział Prezydium I Sekretariat Centralnego Komitetu Żydów w Polsce 1945-1950. Prezydium. Komisja Mieszana dla Współpracy CKŻP i Komitetu Organizacyjnego Żydowskich Kongregacji Wyznaniowych. Komisja Mieszana dla Spraw Ekshumacji.
AŻIH, sygn. 303/I/247 Wydział Prezydium I Sekretariat Centralnego Komitetu Żydów w Polsce 1945-1950. Prezydium. Komisja Mieszana dla Współpracy CKŻP i Komitetu Organizacyjnego Żydowskich Kongregacji Wyznaniowych. Ekshumacje-Cmentarze. Skorowidz alfabetyczny korespondencji dotyczącej obiektów znajdujących się w różnych miejscowościach na terenie Polski.
„Prowincja noc. Życie i zagłada Żydów w dystrykcie warszawskim” pod red. Barbary Engelking, Jacka Leociaka i Dariusza Libionki, wyd. IFiS PAN, Warszawa 2007