Rededykacja cmentarzy w Józefowie i Frampolu

fot. Sławomir Olszyński/FODZ

14 października w Józefowie Biłgorajskim i Frampolu miały miejsce ceremonie rededykacji (odnowy duchowej) cmentarzy żydowskich. Ceremonia w Józefowie odbyła się o godz. 12:00 na cmentarzu żydowskim przy ul. Kamiennej. Ceremonia we Frampolu odbyła się o godz. 14:00 na cmentarzu żydowskim przy ul. Cmentarnej.

Delegacje oficjalne na uroczystościach stanowili: Monika Krawczyk, Dyrektor Generalna Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego; Maria Albers, przedstawiciel Ambasady Republiki Federalnej Niemiec; Philip Carmel, przedstawiciel ESJF (Europejska Inicjatywa Porządkowania Cmentarzy Żydowskich), Falk Altenberger, przedstawiciel Fundacji Konrada Adenauera w Polsce; oraz przedstawiciele władz miejskich Józefowa i Frampola. Udział wzięli także mieszkańcy obu miejscowości, w tym młodzież szkolna. Modlitwy odmówili Tomasz Krakowski i proboszcz parafii we Frampolu ks. Andrzej Stefanek. W ceremonii uczestniczyła także delegacja Żydów z Izraela.

Ceremonie przygotowały Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, ESJF Gemeinnützige Gesellschaft zur Erhaltung und zum Schutz jüdischer Friedhöfe in Europa (Europejska Inicjatywa Porządkowania Cmentarzy Żydowskich), oraz Urzędy Miejskie w Józefowie i Frampolu.

Jozefow_14-10-2015-fot_12

“Wyremontowanie cmentarzy żydowskich w Józefowie Biłgorajskim i Frampolu, kolejnych z 1200 całkowitej liczby cmentarzy żydowskich w Polsce, jest niezwykle ważnym osiągnięciem. Ich losy można porównać z losem ofiar Holocastu: zniszczone w czasie okupacji niemieckiej, poddane dalszej degradacji za czasów PRL-u, powoli popadały w zapomnienie. Dopiero po 2002 r., kiedy społeczność żydowska powołała Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, stało się możliwe, w porozumieniu z miejscowymi władzam, ipodjęcie skutecznych działań na rzecz ich ocalenia i jednocześnie przywrócenia pamięci o Żydach z Józefowa i Frampola, którzy przed wojną stanowili ponad 50% ludności tych miast. Historyczne znaczenie ma też fakt, że są to pierwsze dwa cmentarze żydowskie w Polsce wyremontowane dzięki funduszom rządu Republiki Federalnej Niemiec. Udało się do tego doprowadzić dopiero 76 lat od wybuchu II wojny światowej” mówi Monika Krawczyk z Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego.

Cmentarz żydowski w Józefowie Biłgorajskim został założony zapewne tuż po lokacji Józefowa (1725 r.), na południe od centrum, poza granicami miasta. Znajduje się na zboczu stromego wzniesienia, przy drodze wiodącej w kierunku kamieniołomów.

Najwcześniejsze źródło potwierdzające istnienie nekropolii to zachowany nagrobek datowany na 1737 r. W 1848 r. cmentarz został powiększony od strony wschodniej. Był otoczony kamiennym murem z bramą od strony miasta. Większość macew wykonano z wapienia wydobywanego z miejscowego i kamieniołomu. Ostatni udokumentowany pochówek odbył się na nim w 1943 r.

Cmentarz został zniszczony w czasie II wojny światowej przez Niemców, którzy wykorzystali część macew do utwardzania dróg. Także po wojnie nagrobki były rozkradane z przeznaczeniem na cele budowlane.

Jest to jeden z największych cmentarzy żydowskich na Lubelszczyźnie. Na powierzchni ok. 1 ha zachowało się kilkaset macew, z których najstarsza pochodzi z 1737 r. Na macewach znajdują się inskrypcje w języku hebrajskim, zachowały się także ślady polichromii. Macewy ustawione są w nietypowy sposób, tzn. w kierunku zachodnim. W odrębnych kwaterach chowano mężczyzn, kobiety i dzieci. Cmentarz ma kształt prostokąta, a nagrobki ułożone są w ok. 35 rzędach. Jeszcze do lat 90-tych XX wieku na cmentarzu zachowały się fundamenty przedwojennego ogrodzenia i brama z żerdzi. Południowa część cmentarza w latach 70-tych został obsadzona topolami. Część północną pokrywają samosiewy różnych krzaków.

W 2003 r. nekropolię uporządkowała młodzież z warszawskich liceów, wydano też broszurkę poświęconą cmentarzowi i ustawiono tablicę informacyjną.

W latach 2006-2008 cmentarzem opiekowała się młodzież z liceum w Józefowie w ramach projektu „Przywróćmy pamięć” Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. Od 2008 r. cmentarz jest regularnie sprzątany przez służby porządkowe urzędu miasta.

W sierpniu 2015 r. cmentarz został ogrodzony i uporządkowany, wybudowano także bramę. Prace na cmentarzu zostały zrealizowane przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego we współpracy z ESJF Gemeinnützige Gesellschaft zur Erhaltung und zum Schutz jüdischer Friedhöfe in Europa (Europejską Inicjatywą Porządkowania Cmentarzy Żydowskich). Koszt prac poniosła strona niemiecka.

Cmentarz żydowski we Frampolu założony został w XIX w. w zachodniej części miasta, po południowej stronie ul. Cmentarnej, przy zbiegu z ul. Ogrodową. Ma kształt nieregularnego sześcioboku. Funkcjonował do momentu eksterminacji ludności żydowskiej przez Niemców. 1 XI 1942 r. na terenie cmentarza rozstrzelano ok. 1000 Żydów z Frampola.

Po II wojnie światowej mieszkańcy osady rozebrali kamienny mur otaczający cmentarz na materiały budowlane. Nastąpiła też grabież części nagrobków.

Na powierzchni 0,6 ha zachowało się ok. 85 nagrobków, w tym 60 uszkodzonych. Macewy posiadają ornamenty przedstawiające rozety, palmety, kwiatony i plecionki. Pochodziły prawdopodobnie z frampolskiego zakładu kamieniarskiego. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z 1737 r.

W kwietniu 2005 r. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego złożyła wspólnie z władzami miasta wniosek do Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa z prośbą o dofinansowanie działań zmierzających do godnego upamiętnienia cmentarza żydowskiego we Frampolu.

W 2007 r. z inicjatywy Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego w Polsce, dzięki wsparciu Rady Ochrony Pamięci Walki i Męczeństwa, odsłonięto na kirkucie pomnik upamiętniający społeczność żydowską Frampola, a także ogrodzono masowe mogiły. W miejscu masowych egzekucji umieszczono tablice informacyjne.

Na pomniku wyryto inskrypcję po polsku, angielsku i hebrajsku: Miejsce spoczynku około 1000 mieszkańców Frampola narodowości żydowskiej bestialsko zamordowanych przez niemieckich nazistów w listopadzie 1942 roku. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, listopad 2006.

Nekropolią opiekują się uczniowie ze Szkoły Podstawowej we Frampolu.

Wiosną 2010 r. Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego przeprowadziła prace porządkowe na cmentarzu, polegające na wycince zarośli. Kilka tygodni później Fundacja założyła na bramie nową tablicę informacyjną.

We wrześniu 2015 r. cmentarz został ogrodzony i uporządkowany, wybudowano także bramę. Prace na cmentarzu zostały zrealizowane przez Fundację Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego we współpracy z ESJF Gemeinnützige Gesellschaft zur Erhaltung und zum Schutz jüdischer Friedhöfe in Europa (Europejską Inicjatywą Porządkowania Cmentarzy Żydowskich). Koszt prac poniosła strona niemiecka.

Zdjęcia: Sławomir Olszyński/FODZ