GAN EDEN RAJ? Sanatorium im. Medema w Miedzeszynie

W 2016 roku, będącym rokiem 150. rocznicy powstania gminy Wawer, przypada także 90-lecie otwarcia Sanatorium im. Włodzimierza Medema w Miedzeszynie.

Placówka ta była znana przed wojną w kraju i na świecie jako niezwykle nowatorska ze względu na prowadzony w niej innowacyjny program wychowawczy i edukacyjny. Sanatorium było przeznaczone dla dzieci narodowości żydowskiej z ubogich rodzin, ale przyjmowane były również dzieci narodowości polskiej, co miało znaczący wpływ na kształtowanie dobrych kontaktów polsko-żydowskich.

Nadanie przebywającym w sanatorium dzieciom swego rodzaju autonomii, zachęcanie ich do wspólnego działania na rzecz innych, edukacji przyrodniczej i kulturalnej, stanowiło novum, porównywalne z szeroko znaną ideą korczakowską. Ta wyjątkowa „republika dziecięca” funkcjonowała 16 lat, otaczając opieką blisko 10 000 dzieci z całej Polski.

Jej działalność została tragicznie zakończona w 1942 roku wraz z likwidacją falenickiego getta i zamordowaniem dzieci i opiekunów w obozie zagłady w Treblince.

Nie zachowały się zabudowania sanatorium przy dzisiejszej ul. Lokalnej 51 w Miedzeszynie. Miejsce to jest obecnie w znaczącej części niezabudowanym nieużytkiem, porośniętym krzewami i zaniedbanym.

Projekt „GAN EDEN RAJ? Sanatorium im. Medema w Miedzeszynie” ma na celu upamiętnienie dzieci i ich opiekunów, idei, oraz miejsca, znaczących dla historii nie tylko dzielnicy Wawer, całej Warszawy, ale i kraju, a także dla rodzin osób bezpośrednio związanych z sanatorium.

Projekt składa się z wielu inicjatyw, ale jego głównym ostatecznym celem jest stworzenie przestrzeni użytkowej o walorach artystycznych, edukacyjnych i przyrodniczych, która opowie o tym, co tam się znajdowało, ale też będzie miejscem żywym, wdrażającym nowatorskie metody edukacji i innych działań dla dzieci i młodzieży, otwartym dla społeczności lokalnej i zainteresowanych ze świata.

Części i kalendarium projektu:

Inauguracja i wstępna promocja projektu w lokalnej przestrzeni publicznej 18 stycznia 2016 r., dokładnie w 90 rocznicę otwarcia Sanatorium im. Medema odbyło się Kinokawiarni Stacja Falenica spotkanie prezentujące główne założenia projektu, połączone z projekcją archiwalnego filmu Aleksandra Forda z 1936 roku, niezwykłego dokumentu pod tytułem „Droga młodych”.

Sesja naukowa „(NIE)zapomniane miejsce – Sanatorium im. Medema w Miedzeszynie”

Sesja odbędzie się 28 kwietnia o godz. 15.30 w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie.

Jej celem jest pogłębienie wiedzy na temat programów: medycznego, edukacyjnego i wychowawczego Sanatorium oraz sposobów ich realizacji.

Planowani prelegenci:
– dr Magdalena Kozłowska (UJ/UW)
– dr Martyna Rusiniak-Karwat (ISP PAN)
– Bella Szwarcman-Czarnota (Midrasz)
– Paula Sawicka (Otwarta Rzeczpospolita)
– Roman Włodek (IH PAN)

Współorganizatorami sesji są:
Żydowski Instytut Historyczny, Polskie Towarzystwo Studiów Jidyszystycznych Stowarzyszenie Midrasz, Stowarzyszenie Otwarta Rzeczpospolita.

Chcielibyśmy jako organizatorzy, aby jednym z efektów sesji była późniejsza publikacja opracowanych i przedstawionych referatów w formie wydawnictwa, które dałoby szanse upowszechnienia wiedzy o metodach pracy pedagogów Sanatorium.

Wystawa „Gan Eden – Raj?”

Wystawa będzie prezentacją Sanatorium im. Włodzimierza Medema na historycznym tle zróżnicowanego społecznie, kulturowo, religijnie i politycznie życia mieszkańców Letnisk Falenickich. Ukaże historię powstania i 16-letniej działalności Sanatorium, ideę ośrodka, przedstawi młodych pensjonariuszy, ich życie codzienne oraz wychowawców pracujących w Sanatorium. Opowie też o tragicznym końcu placówki w sierpniu 1942 r.

Materiały archiwalne udostępnili:
Żydowski Instytut Historyczny, Biblioteka Publiczna Dzielnicy Wawer z Archiwum Cyfrowego „Muzeum Wawra”, Biblioteka Pedagogiczna w Warszawie, YIVO w Nowym Jorku oraz osoby prywatne.

Forma ok. 30 odpornych na warunki atmosferyczne przenośnych plansz pozwoli na prezentację w różnych miejscach. Planowana jest ekspozycja w:
– Żydowskim Instytucie Historycznym jako wydarzenie towarzyszące sesji naukowej 28 kwietnia o godz. !5.00
– Wawerskim Centrum Kultury
– na skwerze przy kamieniu upamiętniającym zamordowanych żydowskich mieszkańców Falenicy i Rembertowa w Falenicy
– Muzeum Warszawskiej Pragi.
– Przewidujemy wypożyczanie wystawy zainteresowanym organizacjom (szkoły, domy kultury, ośrodki wychowawcze itp., uczelnie pedagogiczne) z możliwością przeprowadzenia zajęć edukacyjnych, warsztatów artystycznych dla dzieci i młodzieży oraz prezentacji dla dorosłych studentów, pedagogów i wychowawców.
Wystawę uzupełni niewielka publikacja.

Upamiętnienie dzieci i opiekunów Sanatorium im. Wł. Medema w Miedzeszynie w miejscu, gdzie znajdowała się placówka.
I etap – Tablica upamiętniająca – przy ul. Wolnej obok Szkoły Podstawowej nr. 216.
Odsłonięcie tablicy planujemy w czerwcu 2016 r.

Koncert Pamięci GAN EDEN – Muzyczne wydarzenie artystyczne, którego integralną częścią będzie aranżacja przestrzeni, światło i projekcja obrazu – środki za pomocą których artyści zbudują przekaz raju, jakim dla wielu był pobyt w sanatorium.
Pomysł koncertu, aranżacja przestrzeni, animacja: Andrzej Rukowicz
Muzyka i lider zespołu: Paweł Szamburski
Nagłośnienie i światło: Andrzej Kijanowski
Współpraca przy animacji obrazu: Piotr Cieślik
Zaproszeni do udziału są młodzi instrumentaliści wywodzący się z orkiestry sejnieńskiej oraz wirtuoz wiolonczeli.
Widowisko muzyczne odbędzie się na terenie Dzielnicy Wawer (dokładne miejsce jest w trakcie ustalania), w dniu uroczystości odsłonięcia tablicy przy ul. Wolnej.

Upamiętnienie II etap – przy obecnej ul. Lokalnej 51, w miejscu gdzie stały budynki Sanatorium – naszym zamiarem jest stworzenie przestrzeni użytkowej o walorach artystycznych jako miejsca edukacji i rekreacji, nawiązującego formą do architektury Sanatorium.
Ta część projektu jest w trakcie opracowywania. Forma i zakres upamiętnienia zależeć będzie głównie od metrażu udostępnionej powierzchni i funduszy.

Spodziewane efekty realizacji projektu:

Uważamy, że prowadzony w Sanatorium im. Medema innowacyjny program wychowawczy i edukacyjny zasługuje na przypomnienie i propagowanie, nie ustępuje bowiem współczesnym światłym ideom pedagogicznym, dającym dzieciom prawo do pełnego twórczego rozwoju, podejmowania inicjatyw, samorządności i współdziałania w grupie.

Jesteśmy przekonani, że realizacja wszystkich elementów projektu przysłuży się budowaniu świadomości kulturowej i aktywnemu propagowaniu w lokalnej społeczności postaw opartych na szacunku i tolerancji dla innych nacji, odmiennych poglądów religijnych, politycznych i obyczajowych. Pogłębi też świadomość wydarzeń historycznych związanych z miejscem zamieszkania i przyczyni się do wzrostu poczucia tożsamości kulturowej wśród młodzieży i mieszkańców dzielnicy Wawer.

Popularyzacja, promocja projektu:

Stowarzyszenie Midrasz wydało numer miesięcznika „Midrasz” (listopad/grudzień 2015) poświęcony w dużej części historii Sanatorium im. Medema.
Prasa: Współpracę zadeklarowali dziennikarze Gazety Wyborczej, Polityki, Życia Warszawy, Informatora Wawra (TU Stolica), Kuriera Wawerskiego, Wawerskich Wiadomości Sąsiedzkich, Linii Otwockiej, Józefowa nad Świdrem, Metra, Echa Miasta.

Radio: PR Program IV, Akademickie Radio Kampus.

Internet: Media społecznościowe. Zainteresujemy także wydarzeniami wszystkie portale internetowe związane z kulturą, prasą, radiem i TV.

Autor projektu: Andrzej Rukowicz
Organizator: Fundacja Europejski Instytut Kultury
Współorganizatorzy: Żydowski Instytut Historyczny,
Urząd Dzielnicy Wawer m.st. Warszawy

Przy realizacji projektu współpracują:
Polskie Towarzystwo Studiów Jidystycznych
Stowarzyszenie Midrasz
Liceum Ogólnokształcące im. Gałczyńskiego w Otwocku
Szkoła Podstawowa nr 216 w Warszawie-Falenicy
Kinokawiarnia Stacja Falenica
Muzeum Warszawskiej Pragi (oddział Muzeum Warszawy)
Zarząd i Rada m.st. Warszawy
oraz animatorzy kultury, artyści, osoby prywatne