Ruszył projekt “zapisyterroru.pl”

To projekt, w wyniku którego powstanie największy w Europie zbiór zeznań i świadectw ludności cywilnej, polskich obywateli odnoszący się do okupacji niemieckiej i sowieckiej. W naszej bazie zamieszczamy przesłuchania świadków przed Główną Komisją Badania Zbrodni Niemieckich i jej prawnych następców.

Zeznania kryją w sobie osobiste, czasem bardzo tragiczne doświadczenia tysięcy Polaków – ofiar totalitarnego terroru, ich rodzin, bliskich, sąsiadów, czasem całych wspólnot. Komisja rozpoczęła swoją działalność bezpośrednio po wojnie. W latach PRL-u osoby składające zeznania nie były informowane o przebiegu śledztwa, nie miały wglądu w dokumentację, nawet po formalnym zakończeniu czynności prawnych. Reglamentacja dostępu do akt dotyczyła również zawodowych historyków. Przesądził o tym splot czynników, który daje się ująć w jednym stwierdzeniu: wszystkie niedemokratyczne reżimy uniemożliwiają lub utrudniają dostęp do wytworzonej dokumentacji.

Przedstawiane materiały choć formalnie nigdy nie miały statusu niejawnych, w praktyce nie były udostępniane członkom rodzin ofiar, ani przedstawicielom lokalnych społeczności. W 1998 r. śledztwa Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich/Hitlerowskich trafiły do zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej. Nazwa Komisji ulega zmianie na: Główną Komisję Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, w ramach której rozpoczęto zbieranie materiału dowodowego dokumentującego zbrodnie sowieckie i komunistyczne.

Prezentowane dzisiaj świadectwa dotychczas były rozproszone w różnych aktach procesowych i dostępne wyłącznie w archiwum. Ich status po 1989 r. zmienił się, ale ciągle korzystało z nich niewielu badaczy i bardzo niewiele osób spoza profesjonalnego środowiska naukowców. Wychodzimy z założenia, że świadectwa o zbrodniach z lat wojny są w pierwszej kolejności własnością rodzin ofiar, lokalnych wspólnot i polskich obywateli. Stanowią nasze wspólne dziedzictwo. Dzięki tłumaczeniom na język angielski trafią wkrótce do obiegu międzynarodowego. Dotrą do większości uniwersytetów i katedr zajmujących się XX wieczną historią Europy Środkowschodniej. Mogą stanowić źródło dla ludzi kultury, dziennikarzy, scenarzystów i pisarzy.

Dlaczego na początku jest Warszawa?

W 72. rocznicę ludobójstwa na Woli udostępniamy ponad pięćset zeznań, które dotyczą Warszawy i okolic. To hołd złożony całemu miastu, Powstańcom Warszawskim, i warszawskiej Woli. Wśród zeznań znajdują się relacje na temat: egzekucji ulicznych, łapanek, eksterminacji inteligencji, brutalnych przesłuchań w Alei Szucha, z więzienia na Pawiaku i przy ul. Gęsiej.

Część zeznań pochodzi od polskich Żydów, ocalałych z transportów z Treblinki. Inna część dotyczy warszawskiego Getta. Osobnym działem są zeznania osób z Woli, które przeżyły wielką akcję ludobójczą, przeprowadzoną przez Niemców w pierwszych dniach Powstania Warszawskiego.Każde świadectwo jest dokładnie opisane, co ułatwia identyfikację świadków i rozpoznanie lokalizacji, w których rozgrywały się wydarzenia, a także usytuowanie relacji w czasie. Dzięki pełnotekstowej wyszukiwarce i systemowi tagów użytkownik szybko trafi na interesujące go zeznania.

„Podziel się pamięcią!”

Stale rozbudowujemy bazę świadectw. Już niedługo w „Zapisach Terroru” publikowane będą zeznania z innych części Polski. Szczególnie zależy nam na tym, by udostępnić relacje z mniejszych miejscowości i polskiej wsi, gdzie wspomnienia o II wojnie światowej i okupacji niemieckiej wciąż są żywe, lecz nie wzbudziły dotychczas szerszego zainteresowania. Zbiór świadectw planujemy uzupełnić o prywatne zdjęcia, dokumenty, listy i wspomnienia oraz inne pamiątki dotyczące osób zeznających i wspominanych w relacjach. Chcemy pokazać ich osobiste historie, towarzyszące im emocje i uczucia, a także życie codzienne.

Ośrodek zorganizuje zbiórkę pod hasłem „Podziel się pamięcią!”, apelując do wszystkich Polaków w kraju i za granicą, aby przekazali nam pamiątki ze swoich prywatnych archiwów, które po digitalizacji uzupełnią i wzbogacą nasze cyfrowe repozytorium na stronie internetowej. Mamy nadzieję zgromadzić w ten sposób materiał bezcenny nie tylko dla badaczy, ale także wszystkich, którzy chcieliby poznać i zrozumieć tragiczne losy ludzi, którzy dostali się w tryby totalitarnej machiny.

Czy chcesz współtworzyć repozytorium „Zapisy Terroru”? Posiadasz zdjęcia i pamiątki dotyczące osób, miejsc lub zdarzeń opisanych w udostępnionych przez nas dokumentach? Skontaktuj się z nami! podzielsiepamiecia@obnt.pl

Kim jesteśmy?

Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego jest nową instytucją kultury, powołaną do życia w kwietniu 2016 roku. Służy pogłębieniu refleksji nad polskim doświadczeniem konfrontacji z dwoma totalitaryzmami w XX wieku. Dokumentujemy zbrodnie niemieckie i sowieckie, popełnione podczas okupacji Polski, gromadząc świadectwa ofiar, ich rodzin i bliskich. Wspieramy badania naukowe, udostępniamy teksty źródłowe i ich tłumaczenia na języki obce oraz organizujemy międzynarodową wymianę akademicką. Prowadzimy działalność wydawniczą i edukacyjną. Inspirujemy i promujemy najciekawsze zjawiska w kulturze i sztuce, nawiązujące do historii i doświadczenia totalitaryzmu.

Ośrodek Badań nad Totalitaryzmami im. Witolda Pileckiego