Lekcja internetowa o sztuce w KL Auschwitz

„Sztuka w KL Auschwitz” – to nowa lekcja internetowa przygotowana przez Międzynarodowe Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście poświęcona szczególnemu rodzajowi dokumentu ukazującego realia funkcjonowania niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz, a także losy jego ofiar – pracom artystycznym wykonanym przez więźniów. Autorką lekcji jest Agnieszka Sieradzka, historyk sztuki pracująca w Zbiorach Muzeum.

W lekcji, oprócz tekstów poświęconych historii działalności artystycznej więźniów Auschwitz, znaleźć można przede wszystkim ponad sto prac wykonanych w obozie, a także wiele relacji świadków.

„Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau posiada w swoich zbiorach największą i unikatową na skalę światową kolekcję sztuki związanej z obozem Auschwitz. Prace artystyczne stworzone w warunkach skrajnego zagrożenia są niezwykłym, poruszającym dokumentem czasu i historii. Równocześnie można w nich odnaleźć trudne do odtworzenia dziś uczucia i emocje, które towarzyszyły więźniom każdego dnia. I właśnie ze względu na tę olbrzymią wartość historyczną i emocjonalną sztuka obozowa jest niezwykle cenna i stanowi uniwersalny przekaz zrozumiały dla każdego odbiorcy” – napisała Agnieszka Sieradzka.

„W skład zbiorów Muzeum wchodzą prace wykonane w obozie oficjalnie – na zlecenie SS (m.in. w utworzonym przez Niemców Lagermuseum), dzieła tworzone w ukryciu, nielegalnie oraz prace powojenne byłych więźniów, będące rodzajem relacji z tamtych wydarzeń i próbą uporania się z obozową traumą” – dodała.

Prace na zlecenie SS obejmowały przede wszystkim rysunki instruktażowe, makiety i obrazy przedstawiające plany rozbudowy obozu, prace plastyczne dokumentujące przebieg chorób i eksperymentów medycznych oraz liczne przedmioty rzemiosła artystycznego wykonywane na potrzeby władz obozowych. Esesmani wykorzystywali umiejętności więźniów również do swoich prywatnych celów, żądając od nich prac niezwiązanych z tematem obozu, które wysyłali nieoficjalnie do swoich domów.

„Jesienią 1943 r. z polecenia Bischoffa kierownika Bauleitung […] otrzymałem polecenie wymalowania obrazów ilustrujących rozbudowę obozu. Przy pracy są cywilni robotnicy, zaś w środku obrazu wymalowany jest Bischoff idący z majstrem cywilnym. Przy pracy byli zatrudnieni przede wszystkim więźniowie, których jednak nie wolno było malować” – mówił w swojej relacji były więzień Władysław Siwek.

Większość prac artystycznych powstałych za drutami obozu została wykonana nielegalnie, z użyciem materiałów „wykradzionych” z biur SS czy warsztatów rzemieślniczych. Najliczniejszą grupę stanowią portrety więźniów. Duży zbiór tworzą również prace o tematyce niezwiązanej z obozem (obrazki rodzajowe, pejzaże i kartki okolicznościowe) oraz drobne przedmioty rzemiosła artystycznego. Znacznie mniej powstało w obozie rysunków przedstawiających obozową rzeczywistość, gdyż ich wykonywanie wiązało się z ogromnym niebezpieczeństwem.

„My, którzy niedawno zostaliśmy przydzieleni do pracy w kancelarii, wykorzystujemy niedzielną nieobecność naszych cywilnych przełożonych oraz mniejszą ilość esesmanów tak, że też świętujemy; po wykonaniu najbardziej koniecznych prac zajmujemy się swymi sprawami. Joseph Sapcaru, belgijski architekt i malarz, z niespotykaną zręcznością wykonuje różne rysunki kwiatów, które może wymienić w obozie za chleb. Max Ležansky, który jest wśród nas najstarszy, z wdzięczności, że po długich latach może pracować pod dachem, w dalszym ciągu wypełnia starannie jakieś formularze urzędowe i tylko od czasu do czasu nawiązuje z nami rozmowę. Ja zaś piszę na maszynie esej o jednej polskiej dziewczynie, która wyświadcza nieocenione przysługi więźniom zarówno w formie dodatkowej zupy, jak też dostarczanych nam z zewnątrz informacji – czytamy we wspomnieniach Alfreda Ehrlicha, byłego więźnia obozu Auschwitz (nr. 69 935).

Osobną grupę tworzą prace powojenne. Artyści, którzy przeżyli obóz, starali się oddać na płótnie lub kartce papieru ogrom tragedii i przerażającą rzeczywistość obozowego życia. Wykonywali prace, a nieraz całe cykle, na których możemy zobaczyć warunki egzystencji więźniów, apele, dramatyczne warunki sanitarne, głód, kary, upokorzenie, a także emocje: strach, rozpacz i bezsilność.

Unikatowym dziełem w zbiorach Muzeum jest zestaw rysunków nieznanego autora, prawdopodobnie Żyda, o inicjałach MM, zwany również Szkicownikiem z Auschwitz. To jedyna praca, w której ukazana jest zagłada deportowanych do Auschwitz Żydów, a także eksterminacja więźniów chorych i wycieńczonych.

W lekcji znaleźć można m.in. prace przedstawiające nie tylko tragiczną rzeczywistość obozową, ale także karykatury, rzemiosło artystyczne, kartki okolicznościowe czy portrety więźniów. Część z tych prac – wizerunków więźniów – stanowi jedyny ślad obecności w obozie.

„Sztuka spełniała bardzo ważną rolę w ratowaniu ludzkiej godności. W sytuacji obozowej stawała się dla artysty istotą jego człowieczeństwa. Pomagała zachować sprawność umysłową i równowagę psychiczną, tak istotną w walce o przeżycie w warunkach skrajnie ekstremalnych. Była jedną z dróg ekspresji silnych emocji, a także realizacją, podyktowanej zwykłą ludzką wrażliwością, potrzeby piękna. Sztuka była także wyrazem przemożnej potrzeby człowieka pozostawienia śladu po sobie. Była nadzieją więźnia na to, że nawet jeśli umrze, pozostanie rysunek czy przedmiot, który zaświadczy o jego cierpieniu” – czytamy w lekcji.

Lekcja internetowa „Sztuka w KL Auschwitz” dostępna jest w polskiej i angielskiej wersji językowej.