„Miłość nieszczęśliwa” czyli karykatura na usługach antysemityzmu w Niemczech w XIX wieku

26. Żydowski burżuj, 1907 rok.

„Interesujące było obserwowanie gwałtownego rozwoju Berlina: ze stolicy niewielkiego królestwa stawał się światową metropolią. Na przedłużeniu sławnej Unter den Linden, od Bramy Brandenburskiej przebito przez Tiergarten szeroką aleję, ciągnącą się dalej aż po peryferie miasta. Wokoło wyrastały nowe domy, powstawały nowe ulice. Charlottenburg, niegdyś skromne przedmieście, przekształciło się w ważny ośrodek handlowy i artystyczny z teatrami, eleganckimi kawiarniami i restauracjami. Kurfürstendamm stała się Polami Elizejskimi Berlina. Odnosiło się wrażenie, że z dnia na dzień liczba mieszkańców rośnie o całe tysiące. Nawet stary, skromny, lecz szlachetnie wyglądający budynek Akademii Muzycznej został uznany przez Ministerstwo Kultury za niewystarczający i zastąpiony nowoczesnym, przypominającym więzienie gmaszyskiem. [1]”

W ten sposób, z nutą sentymentu wspominał Berlin Artur Rubinstein, jak tysiące młodych, ludzi przybył do stolicy nowego cesarstwa niemieckiego w poszukiwaniu lepszej przyszłości – w jego przypadku, edukacji i kariery muzycznej. Miasto, w którym dojrzewał przekształcało się na jego oczach, z zaściankowego miasteczka, w którym oprócz karczem i garnizonu wojskowego nie było nic godnego uwagi, zmienił się w Paryż Europy centralnej. Rubinstein z pochodzenia Żyd przebył drogę ze wschodu na zachód jak masy Żydów, w Niemczech pogardliwie nazywanych „Ostjuden”. Przyszły kompozytor z Łodzi należał jednak do grona postępowego, asymilantów, z grona, których wywodziło się wielu artystów.

Zasymilowani Żydzi, twórcy kultury w Niemczech jako pierwsi padli ofiarą narodowo – germańskiego antysemityzmu, który szybko wyrósł po 1871 roku gdy Rzesza ponownie stała się jednością.

Zjednoczone Niemcy były polityczną wypadkową planów Otto von Bismarcka i wojen z Danią (1864), Austrią (1866) oraz Francją (1870 – 1871). Owe batalie w perspektywie całego XIX wieku były przedłużeniem marszu przeciw Napoleonowi i dominacji francuskiej z I połowy stulecia [2]. Wojny wyzwoleńcze przekształcały świadomość ludności, a przede wszystkim inteligencji, która na ziemiach niemieckich rozwijała się nad wyraz dynamicznie. Wiosna ludów (1848) była tylko kolejnym krokiem do wzmocnienia świadomości niemieckiej, narodowej, która wymaga od swoich ludzi poświęcenia i heroizmu. Można powiedzieć, że w świadomości kulturowej Niemców zachodził proces wytracania się substancji, która stanowiła „ducha narodowego”.

To właśnie na polu tego „nationalen geist” zaistniał niemożliwy do rozwiązania konflikt między duchowością Żydów, a rodowitych Niemców, dla których narodowość miała wymiar mistyczny, dotyczyła treści, nie zaś formy. Zdaniem wielu antysemitów z II połowy XIX wieku, wewnętrzna esencjonalność i aksjologia żydowska uniemożliwiały asymilacją na polu kultury, a przez to aspiracje Żydów były odbierane przez Niemców jako atak na czystość największego skarbu narodowego – „kultur”.

Theodor Fontane chwali niemieckich Żydów za pęd ku sztuce i literaturze, wnioskował, że ci woleli mieć w domach pokoje muzyczne zamiast stajni oraz regały pełne książek niż ściany pełne portretów przodków. Antysemici widzieli to parcie ku kulturze zupełnie inaczej. Odzwierciedleniem poglądu na żydowskich miłośników sztuki jest karykatura przechowywana w Muzeum Żydowskim we Frankfurcie nad Menem. Obraz przedstawia brzydkich, otyłych panów o kruczoczarnych włosach, haczykowatych nosach oraz ich towarzyszki obwieszone przesadnie biżuterią. W kręgach kulturalnych antysemitów panowało ówcześnie przekonanie, że drwiny z Żydów miłujących sztukę są w dobrym tonie [3].

W kulturze niemieckiej ostra krytyka zasymilowanych Żydów wynikała po części ze stereotypu, a po części z obserwacji rozwoju kapitalizmu w XIX wieku. Po zjednoczeniu Rzeszy zaczął dominować prąd idealistyczny, który nawoływał do estetyzacji życia, do walki o doskonałe „wnętrze”, pisarz Julisu Langbehn w swej pracy „Rembrandt als Erzieher (Rembrandt jako nauczyciel)” nawoływał Niemców aby stali się narodem artystów i odrzucili pogoń za dobrami materialnymi – życie winno być sztuką, a nie grą moralnych banałów i póz, o których rozprawiała liberalna burżuazja (w tym masa Żydów). Za myślą Langbahna podążył specyficzny człowiek, Houston Stewart Chamberlain, można powiedzieć narodowy rozbitek, który raj odnalazł w mistycyzmie muzyki Wagnera w Niemczech. Był neurotycznym inteligentem o dużym talencie pisarskim, jego dzieło „Die Grundlagen des neunzehnten Jahrhunderts (Fundamenty dziewiętnastego wieku)” z 1899 roku zdobyło ogromną popularność w Niemczech (książkę czytał sam cesarz Wilhelm II) [4]. Chamberlain również był wyznawcą „ducha narodowego” i jak wielu inteligentów niemieckich otwarcie okazywał wrogość Żydom.

Zasymilowani Żydzi, którzy mienili się szczerymi miłośnikami kultury niemieckiej lub sami ja współtworzyli, byli obiektem ataków ze strony „obrońców niemieckiego ducha” czyli antysemitów, którzy wykorzystywali formy artystyczne do walki z niepożądanymi obywatelami, ludźmi nut, pióra oraz pędzla. Krytyka Żydów wypływała również z przekonania, że są oni oddani wyłącznie wartością materialnym, pieniądzom i interesom. W konglomeracie niemieckiego kapitalizmu było wielu prominentnych Żydów, których powodzenia zawodowe nie budziły radości u chrześcijańskiej konkurencji. Na problem ten zwrócili bardzo szybko uwagę „kulturalni antysemici”, którzy zaczęli wytykać im brak głębi i duchowości. W przekonaniu antysemitów żydowska fascynacja kulturą była jedynie manifestacją „na pokaz”, która wynikała z próżnego bogactwa.

Trafnie o położeniu Heinricha Heinego, Żyda, który kochał Niemcy bez opamiętania pisał Valentin:

„Gdyby Heine miał poczucie wyjątkowego położenia swojej rasy, tej pogardzanej mniejszości w łonie narodu niemieckiego, gdyby sam poprzez upokorzenia szukał wyjścia z getta, jak przed nim tylu Żydów, musiałby wcześniej rozwiązać sprzeczności istniejące między przywiązaniem do swojej rasy, a miłością kraju. Ale i w tym względzie zmyliło go kilkuletnie zawieszenie broni; nie dojrzał zastarzałych antagonizmów trwających pod powierzchowną równością – i konflikt, którego udało mu się uniknąć w młodości, wybuchnął w okresie późniejszym. Ale wówczas Heine nie miał już dość elastyczności, aby się przystosować do upośledzenia, i nie umiał się pogodzić z tym, co nieuniknione. Nie zapomni już nigdy chwili kiedy świat wydawał mu się bez zapór. [5]”

Życie zasymilowanych Żydów w Niemczech po 1871 roku dostarczało „ból istnienia” gdyż ukochany kraj i kultura odrzucały ich jak nosicieli groźnej choroby. Żydzi aż do nastania narodowego socjalizmu pozostawieni zostali w społeczeństwie niemieckim jako oczekujący do zaszczytu stania się w pełni członkami wspólnoty narodowej. Jasnym stało się że po zwycięstwie idei „krwi” nad modelem „państwowym” jako determinantem jednego społeczeństwa, drzwi kultury nad Renem pozostaną zamknięte.

Jednym z narzędzi, którym chętnie posługiwali się antysemici była karykatura. W okresach nasilonych nastrojów antyżydowskich pojawiała się w gazetach oraz na plakatach (także w formie broszur i ulotek). Jedną z ważniejszych publikacji o karykaturach antysemickich była praca Eduarda Fuchsa [6] pt.: „Die Judenin der Karikatur. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte” wydana w Monachium w 1921 roku. Autor zaraz po zakończeniu I wojny światowej zauważył, że doszło do swego rodzaju eksplozji antysemityzmu w pokonanych Niemczech. Fuchs postanowił ustalić historyczny kontekst antysemityzmu w niemieckim kręgu kulturowym. Karykatury, które zgromadził autor idealnie nadały się aby przypomnieć ten lekko zapomniany aspekt antysemityzmu, wydawałoby się najmniej groźny [7]. Poniżej zamieszczam wybrane karykatury, które miały ośmieszać Żydów i rzekomo demaskować ich złowieszczy i fałszywy charakter. W wyborze ograniczyłem się do XIX wieku i obrazów pochodzących z prasy. Chciałbym zwrócić uwagę na ciekawą rzecz, większość najbardziej znanych antysemickich karykatur do nastania nazizmu nie powstała w Niemczech lecz we Francji i Austrii. To wyjaśnia dla czego poniżej nie ma najbardziej rozpoznawalnych obrazów antyżydowskich funkcjonujących w latach 20. i 30. XX wieku.

Przypisy:

1. A. Rubinstein, Moje młode lata, Kraków 1986, s. 41.
2. Zobacz: J. P. Bled, Bismarck. Żelazny Kanclerz, Warszawa 2013.
3. A. Elon, Bez wzajemności. Żydzi – Niemcy 1743 – 1933, Warszawa 2012, s. 284.
4. M. Eksteins, Święto wiosny. Wielka wojna i narodziny nowego wieku, Poznań 2014, s. 142 – 143.
5. A. Valentin, Henryk Heine, Warszawa 1958, s 16.
6. Wcześniej autor miał już doświadczenie z pracami dotyczącymi karykatur, w podobnym stylu opublikował książkę o kobiecie w karykaturze.
7. E. Fuchs, Die Judenin der Karikatur. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte, Monachium 1921. Zobacz także:  Jewish Dimensions in Modern Visual Culture: antisemitism, assimilation, affirmation, pod red. R. C. Washton, M. Baigell, M. Heyd, University Press of  New England 2010. 

Mateusz Pielka

1.Pasek tytułowy z drezdeńskiej gazety, „Diabeł w Niemczech” z 1897 roku.

1. Pasek tytułowy z drezdeńskiej gazety, „Diabeł w Niemczech” z 1897 roku.

2.Karykatura szydząca z Żydówek prowadzących salony, w których spotykała się inteligencja w I połowie XIX wieku np. w Berlinie, 1851 rok.

2. Karykatura szydząca z Żydówek prowadzących salony, w których spotykała się inteligencja w I połowie XIX wieku np. w Berlinie, 1851 rok.

3.Śmierć Absalona, karykatura oparta na motywach wojen napoleońskich w Hiszpanii, Norymberga 1825 rok.

3. Śmierć Absalona, karykatura oparta na motywach wojen napoleońskich w Hiszpanii, Norymberga 1825 rok.

4.Szmul wyznaje Rebece swoją miłość. Norymberga 1825 rok.

4. Szmul wyznaje Rebece swoją miłość. Norymberga 1825 rok.

5.Żyd w pułapce na lisa (brak daty i miejsca wydania).

5. Żyd w pułapce na lisa (brak daty i miejsca wydania).

6.Wyśmiewanie Żyda, karykatura z Frankfurtu nad Menem, 1820 rok.

6. Wyśmiewanie Żyda, karykatura z Frankfurtu nad Menem, 1820 rok.

7.Modna Żydówka, 1820 rok.

7. Modna Żydówka, 1820 rok.

8.Żyd oszust, Berlin 1830 rok.

8. Żyd oszust, Berlin 1830 rok.

9.Żyd jako nieudolny żołnierz, 1830 rok.

9. Żyd jako nieudolny żołnierz, 1830 rok.

10.Karykatura wyśmiewająca Żydów jako żołnierzy, 1833 rok.

10. Karykatura wyśmiewająca Żydów jako żołnierzy, 1833 rok.

11.1820 rok.

11. 1820 rok.

12.Dwa typy Żydów na Frankfurckiej ulicy (brak daty).

12. Dwa typy Żydów na Frankfurckiej ulicy (brak daty).

13.Rothschild jako sęp, Frankfurt 1840 rok.

13. Rothschild jako sęp, Frankfurt 1840 rok.

14.Początek emancypacji Żydów, 1848 rok.

14. Początek emancypacji Żydów, 1848 rok.

15.Emancypacja Żydów w Lipsku, 1848 rok.

15. Emancypacja Żydów w Lipsku, 1848 rok.

16.Rothschild jako międzynarodowy finansista, Frankfurt 1845 rok.

16. Rothschild jako międzynarodowy finansista, Frankfurt 1845 rok.

17.Spekulanci giełdowi, 1851 rok.

17. Spekulanci giełdowi, 1851 rok.

18.Żyd wieczny tułacz, 1852 rok.

18. Żyd wieczny tułacz, 1852 rok.

19.Wejście Żydów na giełdę, 1855 rok.

19. Wejście Żydów na giełdę, 1855 rok.

20.Żydzi wyciskają z człowieka ostatni grosz (brak daty i miejsca wydania).

20. Żydzi wyciskają z człowieka ostatni grosz (brak daty i miejsca wydania).

21.Stary Żyd, 1871 rok.

21. Stary Żyd, 1871 rok.

22.Lipsk 1875 rok.

22. Lipsk 1875 rok.

23.Żydowski wąż (brak daty i miejsca wydania).

23. Żydowski wąż (brak daty i miejsca wydania).

24.Lipsk 1875 rok.

24. Lipsk 1875 rok.

25.Parodia Otto Juliusa Bierbauma, 1895 rok.

25. Parodia Otto Juliusa Bierbauma, 1895 rok.

26.Żydowski burżuj, 1907 rok.

26. Żydowski burżuj, 1907 rok.

27.1900 rok.

27. 1900 rok.

28.Antysemicki plakat wyborczy do Reichstagu,1920 rok.

28. Antysemicki plakat wyborczy do Reichstagu,1920 rok.

29.Reklama Teatru, Berlin (brak daty).

29. Reklama Teatru, Berlin (brak daty).