75. rocznica utworzenia Rady Pomocy Żydom “Żegota” i nowe eksponaty na wystawie stałej Muzeum POLIN

Dyrektor Muzeum POLIN Dariusz Stola prezentuje nowe eksponaty dot. Żegoty na wystawie stałej; fot. M. Starowieyska, Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN

Wystawa stała Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN w poniedziałek 4 grudnia wzbogaciła się o kilka unikatowych eksponatów dotyczących Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Z okazji przypadającej 75. rocznicy powstania „Żegoty” Muzeum POLIN zaprezentowało cenne dokumenty: kilkanaście zaszyfrowanych pokwitowań odbioru pieniędzy dla ukrywających się Żydów (ze zbiorów Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu), a także fałszywe świadectwo urodzenia i kenkartę Leona Feinera – jednego z przewodniczących Rady.

Działająca w konspiracji „Żegota” była jedyną w okupowanej przez hitlerowskie Niemcy Europie instytucją państwową powołaną, aby nieść pomoc Żydom.

Idea powołania specjalnej instytucji do pomocy mordowanym Żydom pojawiła się w odpowiedzi na przeprowadzoną w getcie warszawskim tzw. wielką akcję. W ramach tej akcji, w ciągu dwóch miesięcy pomiędzy 22 lipca a końcem września 1942 roku Niemcy wywieźli z Warszawy i zamordowali w obozie zagłady w Treblince blisko 300 tysięcy Żydów. W reakcji na tę zbrodnię, pod koniec sierpnia 1942 roku podziemny Front Odrodzenia Polski opublikował ulotkę „Protest!” autorstwa pisarki i działaczki katolickiej Zofii Kossak, w którym apelowała do Polaków o pomoc dla ofiar.

27 września przy Delegaturze Rządu RP na Kraj, najwyższym organie podziemnej władzy administracyjnej w okupowanej Polsce, powstał Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom. 4 grudnia w miejsce Komitetu powołano Radę Pomocy Żydom noszącą kryptonim „Żegota”.

W jej skład weszli przedstawiciele ugrupowań politycznych polskich i żydowskich, głównie lewicowych.

„Żegota” niosła pomoc ukrywającym się Żydom w Warszawie, Krakowie i we Lwowie. Pomagała znaleźć kryjówki, pośredniczyła w wystawianiu fałszywych dokumentów, organizowała pomoc medyczną, wypłacała zapomogi finansowe. Wśród podopiecznych „Żegoty” liczną grupę stanowiły dzieci.

Pozyskane przez Muzeum Historii Żydów Polskich obiekty są świadectwem działalności „Żegoty”.

Leon Feiner, reprezentował w „Żegocie” Powszechny Żydowski Związek Robotniczy Bund. Od stycznia 1943 roku kierował też podziemną działalnością tej partii. Uczestniczył w powstaniu warszawskim. Dzięki fałszywym dokumentom przeżył wojnę, zmarł w Lublinie w lutym 1945 roku.

Potwierdzenia odbioru pieniędzy dla ukrywających się Żydów związane są z działalnością jednej z komórek „Żegoty”, prowadzonej przez prawnika Maurycego Herling-Grudzińskiego, noszącej kryptonim „Felicja”. Przekazywała ona pieniądze blisko 500 Żydom. Ze względów bezpieczeństwa na pokwitowaniach umieszczano najczęściej jedynie imiona, daty podawano o 10 lat wcześniejsze a kwoty w wysokości 1/100 rzeczywistych wypłat. 5 złotych oznaczało zatem 500 złotych, a data 16 maja 1934 r. – 16 maja 1944 r. Pokwitowania przechowane przez Herling-Grudzińskiego należą do nielicznych dokumentów obrazujących codzienną pracę komórek „Żegoty”.

Na poniedziałkowej uroczystości pokazano też inne eksponaty dot. “Żegoty”, np. łyżeczkę E. Ficowskiej. Kobieta została w czasie Zagłady ocalona z warszawskiego getta jako kilkumiesięczna dziewczynka a jedynym śladem jej przeszłości jest srebrna łyżeczka z grawerem „Elżunia” i datą urodzenia. Ponadto w Muzeum POLIN zaprezentowano zegarek Mariana Rzędowskiego (członka “Żegoty”), zdjęcie Władysława Bartoszewskiego sadzącego drzewko oliwne upamiętniające Radę Pomocy Żydom “Żegota” w Ogrodzie Sprawiedliwych w Yad Vashem. Uroczystość zakończyła się złożeniem kwiatów pod pomnikiem upamiętniającym “Żegotę”, który znajduje się przed wejściem do muzeum.