„Zaalarmować świat!” – upamiętnienie Szmula Zygielbojma i otwarcie wystawy czasowej

Pola Dwurnik "Szmul Zygielbojm, portret 2018" olej, płótno 116x89cm (fragment)

“Milczeć nie mogę i żyć nie mogę, gdy giną resztki ludu żydowskiego w Polsce, którego reprezentantem jestem. Towarzysze moi w getcie warszawskim zginęli z bronią w ręku, w ostatnim porywie bohaterskim” – pisał w jednym ze swoich listów pożegnalnych Szmul Zygielbojm. W tym roku obchodzimy 75. rocznicę jego samobójczej śmierci.

Szmul Zygielbojm, działacz Bundu, włożył wiele wysiłku w alarmowanie zachodniej opinii publicznej o masowym mordowaniu Żydów na terenie okupowanej Polski. Jego działania obejmowały m.in. wzywanie do podjęcia akcji pomocy polskim Żydom, nawiązanie kontaktu ze Światowym Kongresem Żydów oraz Amerykańskim Kongresem Żydowskim, a także zainicjowanie wysyłki pieniędzy dla działających na terenie Polski w podziemiu struktur Bundu.

W nocy z 11 na 12 maja 1943 roku wobec klęski – zarówno osobistej, jak i niepowodzenia powstania w getcie warszawskim – a przede wszystkim na znak protestu przeciwko obojętności świata wobec zagłady Żydów, Zygielbojm odebrał sobie życie.

W przededniu rocznicy tego tragicznego zdarzenia, 10 maja br., o godz. 12:00 Żydowski Instytut Historyczny zaprasza do wspólnego uczczenia pamięci Szmula Zygielbojma pod pomnikiem jego imienia przy ul. Marka Edelmana 6 w Warszawie. Tego samego dnia, o godz. 19:00, w siedzibie Instytutu (ul. Tłomackie 3/5), otwarta zostanie wystawa “Szmul Zygielbojm. Milczeć nie mogę i żyć nie mogę”. W uroczystościach udział wezmą m.in. przedstawiciele rodziny Szmula Zygielbojma.

Jak czytamy we wstępie do wystawy: Jego samobójczej śmierci nie sposób wyjaśnić do końca. Można próbować odnaleźć jej różne wymiary. Poczucie winy w obliczu śmierci tych, których kochał. Bunt wobec obojętności opinii publicznej i reakcji polityków, które nie wykraczały poza deklaracje dobrej woli. Wreszcie – niezgoda na bezradność, podobna impulsowi, który kazał bojownikom getta szukać śmierci z bronią w ręku.

Zygielbojm zostawił trzy pożegnalne listy adresowane do prezydenta i premiera Polski na uchodźstwie, do mieszkającego w Johannesburgu brata Fajwla oraz do towarzyszy partyjnych w Stanach Zjednoczonych. Dokumenty te posłużyły twórcom wystawy do zbudowania narracji wokół jego postaci. Do współpracy nad wystawą zaproszona została artystka Pola Dwurnik, która wykonała portret Szmula Zygielbojma.

Bund – to pierwsza część ekspozycji, która prezentuje przedwojenną biografię Zygielbojma na tle jego działalności związkowej, politycznej i samorządowej. Kolejna opowiada o relacjach rodzinnych Szmula Zygielbojma, który – wyjeżdżając w styczniu 1940 roku z Warszawy – pozostawił w stolicy swoją żonę i dzieci. Żegnając się z nimi, nie zdawał sobie sprawy, że nigdy więcej ich nie zobaczy. Z ponad trzyletniego okresu rozłąki jedyny ślad kontaktu Zygielbojma z dziećmi oraz żoną to ich korespondencja. Niestety, nie zachowały się odpowiedzi Szmula. Najprawdopodobniej spłonęły w trakcie powstania w getcie warszawskim.

Trzecia część ekspozycji poświęcona została II wojnie światowej. Na osi czasu przedstawiono okres od jej wybuchu, przez ucieczkę Szmula Zygielbojma na zachód, do czasu powołania bundowskiego działacza do Rady Narodowej i jego przyjazdu do Londynu. Kalendarium obejmuje następnie okres jego pobytu w Londynie aż do jego samobójczej śmierci. W centralnym punkcie ekspozycji jej twórcy skupili się na powstaniu w getcie warszawskim i reakcji Zygielbojma na działania żydowskich bojowników.

Kuratorka: Zuzanna Benesz-Goldfinger
Konsultacje naukowe: dr Michał Trębacz
Współpraca: Justyna Majewska, dr Krzysztof Świrek
Projektanci wystawy: Tatemono: Piotr Antonów, Anna Pydo, Justyna Szadkowska, Franciszek Zakrzewski

Na wystawie zaprezentujemy fotografie, dokumenty i ich kopie, a także nagrania pochodzące ze zbiorów: Instytutu Polskiego i Muzeum im. Gen. Sikorskiego w Londynie, Studium Polski Podziemnej w Londynie, Archiwum YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku, Archiwum United States Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie, Biblioteki Narodowej w Warszawie, Narodowego Archiwum Cyfrowego, Archiwum Państwowego w Łodzi, Archiwum Państwowego w Lublinie, Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej oraz Żydowskiego Instytutu
Historycznego.

Finansowanie: Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Patronat honorowy: Burmistrz Dzielnicy Śródmieście Krzysztof Czubaszek i Burmistrz Dzielnicy Wola Krzysztof Strzałkowski
Partnerzy instytucjonalni: Narodowe Archiwum Cyfrowe, YIVO Institute for Jewish Research
Partner: Tygodnik Powszechny
Patroni medialni: Chidusz, dzieje.pl, Jewish.pl, Midrasz

Program wydarzeń towarzyszących obchodom 75. rocznicy samobójczej śmierci Szmula Zygielbojma:

10 MAJA
Upamiętnienie przy pomniku Szmula Zygielbojma
godz. 12:00, ul. Edelmana 6 (od ul. Zamenhofa)

11 MAJA
Otwarcie wystawy Szmul Zygielbojm. Milczeć nie mogę i żyć nie mogę
ŻIH, ul. Tłomackie 3/5

13 MAJA
Oprowadzanie kuratorskie po wystawie Szmul Zygielbojm. Milczeć nie mogę i żyć nie mogę,
godz. 12:00, ŻIH, ul. Tłomackie 3/5

17 MAJA
Panel dyskusyjny wokół postaci Szmula Zygielbojma
godz. 18:00, ŻIH, ul. Tłomackie 3/5

19 MAJA
NOC MUZEÓW
Oprowadzania kuratorskie po wystawie Szmul Zygielbojm. Milczeć nie mogę i żyć nie mogę,
godz. 20:00, ŻIH, ul. Tłomackie 3/5

29 MAJA
Seminarium naukowe
Szmul Zygielbojm jako przedmiot debaty historycznej, dr Michał Trębacz
godz. 11:00, ŻIH, ul. Tłomackie 3/5

12 CZERWCA
Seminarium naukowe
Co Szmul Zygielbojm wiedział o sytuacji w okupowanej Polsce? Kontakty Bundu ze światem zewnętrznym, dr Martyna Rusiniak-Karwat
godz. 11:00, ŻIH, ul. Tłomackie 3/5

24 CZERWCA
Oprowadzanie kuratorskie po wystawie Szmul Zygielbojm. Milczeć nie mogę i żyć nie mogę,
godz. 12:00, ŻIH, ul. Tłomackie 3/5

12 LIPCA
Trakt Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów w Warszawie
Spacer zapowiadający Marsz Pamięci 22 lipca, poświęcony Szmulowi Zygielbojmowi
godz. 18:00, Pomnik Bohaterów Getta
Na wydarzenie obowiązują zapisy. Limit miejsc: 30.
Więcej informacji na www.jhi.pl.

22 LIPCA
Marsz Pamięci 22 lipca
godz. 17:00, Umschlagplatz (ul. Stawki róg Dzikiej),
Finisaż wystawy
Szmul Zygielbojm. Milczeć nie mogę i żyć nie mogę
ŻIH, ul. Tłomackie 3/5