O historii Auschwitz w Rosji

fot. PMA-B

Jak zachować pamięć o ofiarach Auschwitz w czasach, kiedy odchodzą ostatni świadkowie? Jakie wyzwania stoją przed edukatorami Miejsca Pamięci? Jak wykorzystywać historyczne fotografie do uczenia o historii obozu? M.in. o tych zagadnieniach opowiadali na wykładach i spotkaniach w Moskwie dyrektor Międzynarodowego Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście Andrzej Kacorzyk oraz Paweł Sawicki z Biura Prasowego Muzeum, którzy pojechali do Rosji na zaproszenie Instytutu Polskiego w Moskwie.

– Rosja jest dla nas bardzo ważnym miejscem. Sowieccy jeńcy wojenni to czwarta co do wielkości grupa ofiar Auschwitz, której tragiczny los jest bardzo często nieznany. W tym roku będziemy obchodzić 75. rocznicę ich deportacji do Auschwitz. Pamiętać także należy o 27 stycznia 1945 r. i wyzwoleniu obozu przez żołnierzy Armii Czerwonej – powiedział Andrzej Kacorzyk.

– Między innymi dzięki otwartej kilka lat temu wystawie rosyjskiej, przygotowanej we współpracy z Muzeum Wielkiej Wojny Ojczyźnianej, Miejsce Pamięci odwiedza coraz więcej osób z Rosji. W ubiegłym roku było to ponad 12 tysięcy osób. Mam nadzieję, że dzięki takim spotkaniom, któremu towarzyszy też zainteresowanie rosyjskich mediów, ta liczba będzie rosnąć – dodał Andrzej Kacorzyk.

Pierwsi sowieccy jeńcy wojenni zostali skierowani do Auschwitz w lipcu i sierpniu 1941 r. Na początku września 1941 r. przywieziono ok. 600 jeńców, którzy zostali zamordowani wraz z 250 polskimi chorymi więźniami, w podziemiach bloku 11 przy pomocy Cyklonu B. Był to pierwszy przypadek masowego zabicia ludzi gazem w Auschwitz. W październiku 1941 r., w wydzielonej części Auschwitz I, władze SS osadziły około 10 tysięcy jeńców.

Głównym zadaniem jeńców była budowa nowego obozu na polach wysiedlonej wsi Brzezinka (Birkenau). Panowała wśród nich wysoka śmiertelność – przeciętnie każdego dnia ginęło ok. 60 mężczyzn – spowodowana egzekucjami, biciem, szykanami, pracą ponad siły, głodem i chorobami. W marcu 1942 r. ok. 600 pozostałych przy życiu jeńców zostało przeniesionych do nowo powstałego obozu Birkenau (BIb). Jesienią większość z nich została wywieziona do obozów w głębi Rzeszy.

Według szacunkowych danych Niemcy skierowali w sumie do Auschwitz około 15 tysięcy jeńców sowieckich. Około trzech tysięcy z nich zostało zgładzonych zaraz po przywiezieniu, w obozie zarejestrowano około 12 tysięcy, z których zginęło co najmniej kolejnych 11 tysięcy.

Podczas prelekcji w Instytucie Polskim Andrzej Kacorzyk mówił przede wszystkim o działaniach i projektach Międzynarodowego Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście w autentycznym Miejscu Pamięci. Natomiast Paweł Sawicki pokazał rosyjskiej publiczności, w jaki sposób mogą poznawać historię Auschwitz w przestrzeni wirtualnej – dzięki stronie internetowej, wirtualnemu zwiedzaniu, czy sieciom społecznościowym.

– Można sobie wyobrazić, jak trudno dotrzeć z prawdą o Holokauście do młodych pokoleń dzisiaj, jeśli w czasie II wojny światowej, i tuż po wojnie wielu nie chciało przyjąć tej wiedzy o Zagładzie. Dlatego tak ważne są świadectwa, te namacalne, np. w postaci fotografii z „albumu z Auschwitz”, czy poznawania prawdy od ludzi obcujących na co dzień z miejscami pamięci, jakimi są pracownicy Muzeum Auschwitz-Birkenau. Dzisiaj w Rosji jest ogromne zainteresowanie tematem Holokaustu. Trzeba mu wyjść naprzeciw – powiedział Dariusz Klechowski, dyrektor Instytutu Polskiego w Moskwie.

Przedstawiciele Muzeum wzięli także udział w otwarciu wystawy „Album Auschwitz” otwartej w Centrum Fotografii im. Braci Lumiere. Ekspozycja przygotowana przez Muzeum Żydowskie w Pradze przedstawia historię tzw. Albumu Lili Jakob – ok. 200 czarno-białych fotografii wykonanych przez fotografów SS w maju 1944 r. w Birkenau, które dokumentują proces zagłady Żydów deportowanych z Węgier. Na wystawie pokazano także wszystkie fotografie znajdujące się w tym unikalnym wizualnym źródle.

Podczas specjalnego wykładu dla publiczności galerii Andrzej Kacorzyk opowiedział o najważniejszych wydarzeniach z historii obozu Auschwitz oraz o tym, jak obóz koncentracyjny założony dla polskich więźniów politycznych, stał się ogromnym ośrodkiem zagłady europejskich Żydów, ale także miejscem, w którym mordowano także sowieckich jeńców wojennych, Romów, a także przedstawicieli innych narodów i grup.

Paweł Sawicki natomiast zaprezentował swój album „Auschwitz-Birkenau. Miejsce, na którym stoisz…”, w którym zestawił on historyczne zdjęcia z albumu Auschwitz z tymi samymi miejscami na terenie współczesnego Miejsca Pamięci. Opowiadał on także o tym, czego możemy dowiedzieć się o obozie, o procesie zagłady Żydów, o ofiarach, jak i o sprawcach, analizując zdjęcia z „Albumu Auschwitz”.

Dzięki współpracy z Instytutem Polskim w Moskwie rosyjska publiczność w różnych miastach miała możliwość obejrzenia wystawy panelowej Muzeum „Niemiecki Nazistowski Obóz Śmierci Konzentrationslager Auschwitz”. Ekspozycja historyczna przygotowana przez Muzeum Auschwitz prezentuje wszystkie najistotniejsze zagadnienia historii niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz-Birkenau, a także genezę ruchu nazistowskiego oraz specyficzne elementy systemu terroru niemieckiego wprowadzonego w okupowanej Polsce.

Natomiast na terenie byłego obozu Auschwitz I, w bloku 14, odwiedzający Miejsce Pamięci mogą zobaczyć wystawę „Tragedia, Męstwo, Wyzwolenie”. Porusza ona takie tematy, jak: tragedia radzieckich jeńców wojennych, polityka okupanta niemieckiego wobec ludności cywilnej na okupowanych terenach ZSRR, los cywilów z ZSRR deportowanych od 1942 r. do Auschwitz, a także wyzwolenie obozu przez Armię Czerwoną 27 stycznia 1945 r.