Syjonizm socjalistyczny i ruch Poalej Syjon

Członkowie Poalej Syjon-Lewica oddziału Szydłowiec (1934), fot. Charłap - Przechować pamięc tamtych dni. Przewodnik po zabytkach kultury żydowskiej Szydłowca, Domena publiczna

Dla większości europejskich partii syjonistycznych od XIX do XX wieku głównymi „wrogami” był antysemityzm i asymilacja, celem zaś, budowa niepodległego państwa żydowskiego. Jednak nie wszyscy działacze i ideolodzy syjonizmu widzieli w antysemityzmie czynnik tworzący tzw. „kwestię żydowską”. Syjoniści o orientacji socjalistycznej i marksistowskiej u schyłku XIX wieku w Rosji (i ziemiach polskich), problem ludności żydowskiej widzieli nie w antysemityzmie, a nienaturalnej organizacji zawodowej, biedzie mas robotniczych i braku własnego terytorium. Idea ta funkcjonowała wśród myślicieli marksistowskich, jako ogólne przekonanie o decydującej roli przemysłu i rozwoju gospodarczym w życiu ludzkości, a nie elementów transcendentalnych.

Karl Kautsky pisał: „W miarę postępu przemysłowego kapitalizmu, zostaje religijne myślenie przez przyrodnicze wyparte. Religia utrzymuje się jeszcze czas jakiś, jako stare przyzwyczajenie, jako siła konserwatywna, siły jednak kierujące dalszym rozwojem społeczeństw przestają posługiwać się religijnymi formami myślenia i argumentami. Postęp nowego kapitalistycznego sposobu produkcji jest jak najściślej związany z postępem nauk przyrodniczych [1]”.

Dla teoretyków syjonizmu socjalistycznego w ostatnich trzech dekadach XIX wieku, to właśnie materialne warunki życia społeczności żydowskiej (jako mniejszości etnicznej) w państwach europejskich determinowały rozwój antysemityzmu. W związku z tym marksiści rozwiązanie „kwestii żydowskiej” widzieli w naprawieniu „nienormalnej” sytuacji socjalno-ekonomicznej Żydów.

Jednym z najbardziej znanych działaczy żydowskich, którzy łączyli idee syjonistyczne z socjalistycznymi był Nachman Syrkin (1868-1924). Znając realia życia w carskiej Rosji (urodził się w Mohylewie), włączył się w ruch socjalistyczny. W swych pismach wykazywał realny związek socjalizmu z syjonizmem w kontekście rozwiązania trudnego położenia Żydów w Rosji. W 1898 roku ogłosił, że:

„ […] społeczeństwo bezklasowe i suwerenności narodowa są jedynymi środkami całkowitego rozwiązania problemu żydowskiego.”

W przekonaniu Syrkina tylko wielkie masy żydowskich robotników będą w stanie zrealizować główne założenie syjonizmu – utworzyć niepodległe państwo Izrael[2]. Syrkin był wieloletnim członkiem towarzystwa Hovevei Zion, gdzie na forum aktywistów promował idee socjalistyczne. Kładł nacisk na potrzebę przyszłej, intensywnej emigracji do Palestyny, która będzie opierać się o robotników i rolników. Jego myśl była jednym z „nasion”, które dały początek ruchu kibucowego[3].

Ruch syjonistyczno socjalistyczny początkowo nabierał sił w szeregach „Wszechżydowskiego Związku Robotniczego w Rosyi i Polsce”, powszechnie znanym jako Bund (Związek). Związek został utworzony w 1897 roku na zjeździe socjaldemokratów żydowskich z terenów Rosji i Królestwa Polskiego. Rok później w 1898 roku Bund wszedł, jako frakcja (autonomiczna), w szeregi Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji[3] (SPRR).

Dow Ber Borochow, fot. Atelier Bermann, Vienna, Austria – The Central Zionist Archives

W latach 1901-1903 z Bundu i SPRR odeszli działacze żydowscy, którzy nie uznali polityki socjalistów, deklarujących kategoryczne odrzucenie syjonizmu. Wśród niezadowolonych działaczy i ideologów socjalistycznych syjonistów był Ber Borochow (1881-1917). Organizował spotkania sympatyków połączenia idei marksizmu i socjalizmu. W obliczu rewolucji lutowej w Rosji w 1905 roku na zjeździe syjonistów socjalistów w Ciechocinku założono „Rosyjski Związek Socjalistów Żydowskich”. Ber Borochow przez dłuższy czas zajmował się tworzeniem podstaw teoretycznych socjalistycznego syjonizmu. W tym okresie wydał kilka prac, w których wykładał swoje idee („Kwestia Narodowa i Walka Klas”, 1905, „Poalei Tzyion-Nasza Platforma”, 1906).

W 1906 roku w Połtawie, Ber Borochow zainicjował założenie partii politycznej Poalei Cion (pełna nazwa: Żydowska Socjaldemokratyczna Partia Robotnicza „Poalej Syjon”, z języka hebrajskiego „Robotnicy Syjonu”). Partia założona przez Borochowa działała na ziemiach polskich od 1906 do 1950 roku.

Pod względem ideologicznym Borochow jako pierwszy dokonał radykalnego połączenia marksizmu z syjonizmem. Poszukiwał on głębokich mechanizmów, które wpływały na życie Żydów. W jego myśli „problem żydowski” opierał się o brak niezależnego państwa. Bez własnego kraju, bez normalnych stosunków gospodarczych, Żydzi stanowili bezsilną mniejszość narodową. Borochow twierdził, że własne państwo umożliwi proletariuszom żydowskim prowadzenie walki klas z burżuazją (ten element jego poglądów był ściśle związany z marksizmem). W jego przekonaniu tylko stworzenie państwa żydowskiego w Palestynie położy kres anomaliom życia gospodarczego Żydów. Trudne warunki robotników żydowskich, dyskryminacja społeczna i prawna w Rosji odcinały ich od nowoczesnego przemysłu ciężkiego, który stanowił dla Borochowa „oś koła historii”. Oryginalnym aspektem jego myśli było zwrócenie uwagi na pojęcie „warunków produkcji”, podczas gdy większość marksistów skupiała się na „walce klas”. W jego mniemaniu to właśnie warunki produkcji odróżniają robotników żydowskich od chrześcijańskich. Jego syjonizm w większym stopniu nawiązywał do potrzeby polepszenia warunków pracy Żydów niż do walki z antysemityzmem.

Jako syjonista socjalista Borochow potępiał asymilację, w tym punkcie wszyscy syjoniści pozostawali jednomyślni bez względu na poglądy gospodarcze. Jego zdaniem asymilacja była naganna moralnie oraz wprowadzała niezdrowe relacje między Żydami. Argumentował, że zasymilowani Żydzi jako niewielka garstka osiągali sukces ekonomiczny jako kapitaliści, zaś masy żydowskie pozostawały biedne co rodziło ogromne antagonizmy społeczne. W szerszej perspektywie czasu można powiedzieć, że Borochow wywarł nieoceniony wpływ na syjonistyczny ruch robotniczy[4].

Organizacja Poalej Syjon, którą założył Borochow, w szybkim tempie zyskała szerokie poparcie wśród żydowskich mas pracujących i wielu kół socjalistycznych. Do lat 20. XX wieku filie partii powstały w wielu krajach: USA, Argentynie, Palestynie, Rumunii, Wielkiej Brytanii etc. Znaczące zmiany w partii nastąpiły po V światowej konferencji Poalej Syjon w Wiedniu, latem 1920 roku. Z organizacji wystąpili działacze marksistowscy, którzy sprzeciwili się przyłączeniu partii do Światowej Organizacji Syjonistycznej. Nowa grupa przyjęła nazwę: „Żydowski Związek Komunistyczny Poalej Syjon” – Poalej Syjon Lewica. Pozostali politycy propagowali umiarkowany socjalizm i protestowali przeciw wstąpieniu partii do III Międzynarodówki Komunistycznej. W wyniku wewnętrznych kłótni i ideologicznych sporów, w 1922 roku powstała odrębna partia – Poalej Syjon Prawica. Jej kierownictwo jednogłośnie postanowiło przyłączyć się do Światowej Organizacji Syjonistycznej oraz Ligi Pomocy Pracującym w Palestynie.

Poalej Syjon przed rozpadem w 1920 roku, byłą partią popieraną głównie przez ludzi pracy, robotników, rzemieślników oraz tzw. inteligencję usposobioną socjalistycznie, ludzi wolnych zawodów – prawników, lekarzy, dziennikarzy, naukowców np. historyków.

Wyraźne różnice ideologiczne pojawiły się już po uzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Wewnątrz Poalej Syjon narastał konflikt między socjalistami, a komunistami, którzy popierali idee przewrotu społecznego oraz postanowienia Międzynarodówki komunistycznej.

Na konferencji w Wiedniu w 1920 roku stronnictwo komunistyczne m. in. uchwaliło: „Mianowicie zrujnowany świat nie może być odbudowany na starych zasadach kapitalistycznych. Burżuazja nie jest w stanie rozwiązać zagadnień pokoju międzynarodowego, wolności narodów, odbudowy ekonomicznej. Zrobić to może tylko proletariat międzynarodowy na zasadach socjalizmu. Objęcie władzy przez proletariat jest pierwszym zagadnieniem przewrotu społecznego. Wielką zasługą Rosji jest utworzenie rad robotniczych – nowej ważnej broni proletariatu w walce przeciw dyktaturze burżuazji i organu państwa proletariackiego w okresie przejścia do demokracji socjalistycznej[5]”.

Tak radykalne poglądy na kwestie społeczne i niebezpieczne uzależnienie się od Międzynarodówki, skłoniły część umiarkowanych działaczy do odejścia i założenia odrębnej partii – Poalej Syjon Prawica.

Pierwotne idee Borochowa, które kształtowały się u schyłku XIX wieku, musiały ustąpić przed radykalizacją ruchu komunistycznego, dyktatorsko zarządzanym przez Moskwę. Pierwotne plany socjalistycznego przeobrażenia bytu mas pracujących Żydów, okazały się płonne. Jedność syjonizmu socjalistycznego padła ofiarą walk frakcyjnych i atomizacji lewicy, którą rozdarli komuniści nietolerujący socjaldemokratów (uznawali ich za zdrajców sprawy robotniczej, kolaborujących z burżuazyjnymi demokracjami zachodu).

Należy podkreślić, że idee socjalistów syjonistów, Borochowa jak również Syrkina odegrały znaczący wpływ na koncepcje osadnictwa rolniczego w Izraelu oraz świat lewicy w Palestynie aż do lat 70. XX wieku.

Mateusz Pielka

1. K. Kautsky, Rasa, a żydostwo, Wiedeń 1921, s. 12.
2. Historia Filozofii Żydowskiej, pod red. D. H. Frank, O. Leaman, Kraków 2009, s. 810.
3. L. J. Epstein, The Dream of Zion. The Story of the First Zionist Congress, New York, London 2016, s. 21.
4. Historia Filozofii Żydowskiej, op. cit. s. 809-810.
5. R. Korsch, Żydowskie ugrupowania wywrotowe w Polsce, Warszawa 1925, s. 102-103.