“Trudne kwestie związane z ludzkim okrucieństwem”

Warszawskie getto

Badania historyczne dotyczące ludobójstwa jako takiego oraz poszczególnych przykładów masowych mordów są stosunkowo młodym obszarem zainteresowania. Doświadczenie II wojny światowej i hekatomba Holokaustu skłoniły społeczność międzynarodową i różne środowiska uczonych (prawników, historyków, filozofów) do uporządkowania kwestii prawnych i naukowych tyczących się ludobójstwa.

Uświadomiono sobie potrzebę stworzenia systemu prawnego i mechanizmów zapobiegających masowym mordom na ludności cywilnej. Z perspektywy czasu można powiedzieć, że Zagłada Żydów była kroplą, która przelała czarę w dziejach ludobójstwa. Jak powszechnie wiadomo masowe mordy na ludziach zdarzały się przed zbrodniami nazistów. Fakt jakim było Szoah wymusił palącą potrzebę zajęcia się problemem ludobójstwa. Stała za tym również myśl, według której następujące po sobie w historii kolejno masowe mordy były coraz bardziej skrajne.

Postęp ludzi w wyniszczaniu się nawzajem i wiele problemów z tym związanych szczególnie zainteresowały prawników. Już w trakcie wojny zrozumiano, że brak jest narzędzi prawnych do sklasyfikowania masowych mordów. Współczesność stworzyła nowe problemy, z którymi nowożytna Europa nie miała wcześniej doczynienia. Technologia, myśl polityczna i przemysł zostały połączone w celu fizycznego unicestwienia milionów ludzi. Totalny charakter tego zjawiska budził szok i niedowierzanie. Były to jednak realne problemy, z którymi należało się rozprawić.

Do dziś trwają badania nad zawiłościami teoretycznymi jakie rodzi zagadnienie ludobójstwa. Ostatnimi czasy na polskim rynku wydawniczym pojawiła się praca, która dotyka problemu w szerokim zakresie. Mowa o opracowaniu Lecha Nijakowskiego, “Ludobójstwo. Historia i socjologia ludzkiej destrukcyjności. Popularne wprowadzenie”. Autor za pośrednictwem swej pracy udowodnił, że można w przystępny sposób pisać o tak trudnych zagadnieniach, jaki te związane z historią ludobójstwa.

Opracowanie ma charakter syntetyczny i szeroko pojętego problemu masowych mordów w skali światowej. Nijakowski porusza się swobodnie po tematyce w sensie geograficznym (Europa, Afryka, Ameryka południowa, Azja wschodnia etc) oraz chronologicznym (czasy starożytne, wojny średniowiecza, konflikty religijne, działania wojenne XIX wieku aż po wojny światowe XX wieku). Dzięki takiej konstrukcji pracy czytelnik ma wrażenie, że w gruncie rzeczy ludobójstwo jest tak stare jak ludzkość. Jedynym zastrzeżeniem w tym wypadku są skrajne przeskoki chronologiczne w ramach jednego rozdziału np. Rozdział 5 i podrozdziały: “Od rzezi wołyńskiej do akcji ‘Wisła'” oraz “Czystki etniczne w Jugosławii w latach 1992-1995”. Zapewne elementem wspólnym podrozdziałów miało być zjawisko „czystek etnicznych”.

Książka Lecha Nijakowskiego imponuje bogactwem zgromadzonych wątków oraz prowadzoną narracją. Pracę podzielono na 9 rozdziałów, bibliografię oraz osobną część dla zainteresowanych tematyką pod nazwą „Chcesz wiedzieć więcej?”.

Rozdział 1 jest poświęcony definicji ludobójstwa oraz historii Rafała Lemkina, ojca współczesnego terminu „ludobójstwo” (genocide). Poruszony zostaje także istotny wątek sporów, jakie wynikają z niedokładności definicji ludobójstwa oraz sprzeczności teoretycznych. Tu za przykład posłużył „wielki głód” na Ukrainie sowieckiej.

Rozdział 2 to przegląd wybranych z historii przykładów masowych mordów oraz sprawa problemu ich moralnej oceny w perspektywie dziejowej. Auto stara się wyjaśnić i wytłumaczyć współczesnemu czytelnikowi motywy postępowania ludzi w minionych stuleciach. Należy starać się zrozumieć sposób myślenia i postrzegania przodków, który był zdeterminowany przez realia epok w jakich żyli. Szczególnie interesujące jest tu wskazanie na potrzebę zaakceptowania przemian człowieka i ewolucji pojęć np. przemocy, bycia szlachetnym etc.

Rozdział 3 skupia się na problematyce kolonializmu europejskiego w Ameryce południowej oraz Afryce. Autor omawia pokrótce różne aspekty wkraczania kolonistów na ziemie ich prawowitych mieszkańców. Tu zniszczenie Afrykanów lub Indian odbywało się częściowo w sposób zaplanowany a częściowo ze względu na różnice w poziomie techniki wojennej oraz medycyny. Do tego naturalnie doszła polityka „białego człowieka”, która doprowadziła do realnej zagłady większej części rdzennych Amerykanów i niezliczonej liczby mieszkańców Afryki.

Rozdział 4 stanowi syntetyczne omówienie masowych mordów dokonanych na Ormianach, Żydach i Romach w Europie XX wieku. Tu pojawiają się kwestie sporne w kontekście definicji ludobójstwa, masowych mordów i czystki etnicznej.

Rozdział 5 jest nawiązaniem do dyskusyjnych spraw poprzedniego rozdziału. W tym miejscu autor skupił się bardziej na omówieniu problemu czystek etnicznych.

Rozdział 6 jest z kolei wybiegiem do Azji południowej i wschodniej. Ta część pracy jest ciekawa ze względu na rzadkość występowania wskazanych zagadnień w polskiej literaturze przedmiotu.

Bezpośrednią kontynuacją rozdziału 6 jest rozdział 7, który pozostaje w Azji i Afryce, zmienia się jedynie chronologia omawianych wydarzeń (okres po zimnej wojnie).

Niewątpliwym atutem pracy jest próba podsumowania i wyjaśnienia tego jak dochodzi do ludobójstwa. Po omówieniu wybranych przykładów masowych mordów i czystek etnicznych, autor prezentuje swoje dociekania, chce odpowiedzieć na pytanie o przyczyny zbrodniczych myśli i czynów na przestrzeni dziejów (rozdział 8). Należy dodać, że jest to sedno książki, najbardziej interesująca i wartościowa część opracowania.

Warto także zwrócić uwagę na rozdział 9, który kończy rozważania. Autor w nietypowy sposób zamyka całość pracy. Zamiast typowego completionem, omówione zostają sposoby „leczenia” ran po masowych mordach i próby wznowienia funkcjonowania z niegdysiejszymi oprawcami lub społecznościami, z których się wywodzili. Wskazano tu jak istotną rolę w życiu społeczeństw dotkniętych ludobójstwem lub czystkami etnicznymi stanowi pamięć i praktyka pojednania.

Cennym elementem wprowadzonym przez autora na końcu książki jest wspomniana już część „Chcesz wiedzieć więcej?”. Rzadko zdarza się w opracowaniach naukowych i popularnonaukowych, aby proponowano czytelnikowi całą gamę starannie dobranej literatury przedmiotu. Ten wartościowy element może wpłynąć korzystnie na zainteresowania i edukację odbiorców. Taki zabieg powinien być stosowany częściej, podnosi to bowiem atrakcyjność pracy.

Warto również dodać, że książka Lecha Nijakowskiego stanowi świetny podręcznik dla studentów kierunków historycznych, socjologii, politologii etc. Jest to swoiste wprowadzenie do poważniejszych, pogłębionych rozważań na temat ludobójstwa i czystek etnicznych.

Podsumowując, praca Nijakowskiego jest godna polecenia; jest cenną i przystępną lekturą wzbogacającą wiedzę i pomagającą zrozumieć wiele trudnych kwestii związanych z ludzkim okrucieństwem.

Mateusz Pielka

Recenzja: Lech M. Nijakowski, “Ludobójstwo. Historia i socjologia ludzkiej destrukcyjności. Popularne wprowadzenie”, Warszawa 2018, s. 438, wydawnictwo Iskry.