Dwudniowa międzynarodowa konferencja (10–11 czerwca 2026 r.), zorganizowana przez międzynarodowy Projekt TRACE w Międzynarodowym Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście zakończyła się jednoznacznym wnioskiem: monitorowanie i przeciwdziałanie antysemityzmowi oraz antycyganizmowi są skuteczne tylko wtedy, gdy społeczności dotknięte nienawiścią współuczestniczą w definiowaniu problemu i działaniach zaradczym, przy wsparciu współpracy międzysektorowej oraz w oparciu o wiedzę historyczną.
Przez dwa dni, zarówno na terenie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau, jak i w ARCHER (Auschwitz Research Center on Hate, Extremism, and Radicalization), mieszczącym się w Domu 88 – dawnej willi komendanta obozu Rudolfa Hössa – blisko sto osób z regionu Grupy Wyszehradzkiej (V4) i innych krajów spotkało się, aby dyskutować o antysemityzmie i antycyganizmie oraz rozmawiać o działaniach zaradczych.
Cztery wnioski z konferencji
1. Definicje mają znaczenie, podobnie jak to, kto je tworzy. Zanim przejdzie się do przeciwdziałania nienawiści, trzeba ją właściwie scharakteryzować. Konferencja wykazała, że społeczności dotknięte antysemityzmem i antycyganizmem muszą mieć realny wpływ zarówno na definiowanie tych zjawisk, jak i na określanie sposobów reagowania na nie.
2. Żaden podmiot nie jest w stanie poradzić sobie z tym problemem samodzielnie. Społeczności bezpośrednio dotknięte nienawiścią powinny odgrywać wiodącą rolę w kwestiach, które ich dotyczą, jednak skuteczna profilaktyka wymaga współpracy organizacji społeczeństwa obywatelskiego, think tanków, decydentów politycznych oraz sektora prywatnego, zamiast działania każdego z tych podmiotów w odosobnieniu.
3. Historia ma kluczowe znaczenie. Bez zrozumienia, w jaki sposób trwałe formy nienawiści rozwijały się i dostosowywały na przestrzeni czasu, niemożliwe jest rozpoznanie ich współczesnych przejawów. Konferencja podkreśliła, że historia powinna służyć nie tylko pamięci. Edukacja historyczna i działania edukacyjne skierowane do społeczności muszą pozostać fundamentem każdej strategii przeciwdziałania nienawiści.
4. Społeczności dotknięte nienawiścią muszą mieć przestrzeń do definiowania i komunikowania swoich doświadczeń własnym głosem. Widoczność jest ważna w działaniach prewencyjnych ponieważ nienawiść nie zawsze przybiera formę otwartą. Konferencja zwróciła uwagę na potrzebę rozpoznawania i kwestionowania subtelnych, zakodowanych i często znormalizowanych form wyrażania uprzedzeń, obecnych między innymi w humorze czy codziennym języku. To, co pozostaje niewidoczne, zbyt często pozostaje bez reakcji.
Platforma już dostępna
Centralnym elementem projektu TRACE jest wielojęzyczna platforma internetowa (www.projecttrace.eu), dostępna we wszystkich językach państw V4 (polskim, czeskim, słowackim i węgierskim), a także po angielsku. Została zaprojektowana nie jako statyczne archiwum, lecz jako żywe, stale rozwijające się narzędzie. Składa się z trzech części:
Pierwsza ma charakter historyczny. To okno na historię od 1939 roku, gromadzące najważniejsze wydarzenia, które ukształtowały losy społeczności żydowskiej i romskiej.
Druga stanowi ewidencję bieżących incydentów i przypomina, że antysemityzm oraz antycyganizm nie należą wyłącznie do przeszłości.
Trzecia, i najważniejsza, to publiczny system zgłaszania incydentów. Zarówno przedstawiciele środowisk zawodowych, jak i szeroka opinia publiczna mogą zgłaszać incydenty za pośrednictwem platformy. Zgłoszenia są następnie weryfikowane i nanoszone na mapę, co pozwala identyfikować zjawisko w kilku krajach.
O projekcie TRACE
TRACE monitoruje i analizuje przejawy antysemityzmu oraz antycyganizmu w Europie Środkowej. Projekt opiera się na jasnym założeniu: historia nie jest oderwana od teraźniejszości. Antysemityzm i antycyganizm nadal ujawniają się w atakach, debacie publicznej oraz narracjach politycznych. Społeczności romskie wciąż pozostają marginalizowane, a zjawiska negowania Holokaustu i zniekształcania historii przybierają na sile.
Projekt TRACE uwidacznia te zjawiska, osadza je w kontekście historycznym oraz wyposaża organizacje społeczeństwa obywatelskiego i instytucje publiczne w narzędzia pozwalające skuteczniej przewidywać, zapobiegać i reagować na przejawy nienawiści.
Projekt TRACE jest realizowany przez międzynarodowe konsorcjum organizacji eksperckich z Europy Środkowej i Niemiec. Finansowanie zapewnia Program Obywatele, Równość, Prawa i Wartości (CERV) Komisji Europejskiej w ramach projektu TOMCAT (nr projektu 101144613).
Partnerzy projektu: Instytut Bezpieczeństwa Społecznego (Polska), Counter Extremism Project (Niemcy), Fundacja Ashoka (Polska), Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau (Polska), Fundacja Auschwitz-Birkenau (Polska), The Theresienstadt Centre for Genocide Studies (Czechy), Political Capital (Węgry), Violence Prevention Network (Niemcy), Centrum Komunitného Organizovania (Słowacja), Seesame (Słowacja).
