Nigdzie niechciani. Wystawa o Polenaktion w ŻIH

Nikt ich nie chciał w 1938 r. Niemcy uważali, że mogą w prosty sposób pozbyć się Żydów, którzy mieszkali w ich kraju, a posiadali polskie paszporty. Polscy urzędnicy tych paszportów zamierzali ich pozbawić, by móc skutecznie zamknąć przed nimi granicę. Tę historię opowiada nowa wystawa czasowa w Żydowskim Instytucie Historycznym.

– Martwię się o przyszłość – mówił w trakcie wernisażu Simon Berger, przedstawiciel rodziny ocalałej z Polenaktion. – Powinniśmy uczyć się na historii. Nie musimy się kochać, ale tolerować i szanować powinniśmy.

Ekspozycja pokazuje kilka żydowskich rodzin, które w 1938 r. zostały deportowane z Niemiec na polską granicę. 17 tys. osób – bezpaństwowców – znalazło się nagle między dwoma państwami, z których żadne nie zamierzało ich wpuścić. Część z nich trafiła do Zbąszynia. Ze swoich domów zostali wyrwani nagle, w podróż ruszyli zupełnie nieprzygotowani. Nie mieli nic, co pomogłoby im przetrwać. Pomocy udzielał im Joint, Polski Czerwony Krzyż i okoliczni mieszkańcy.

Jednym z koordynatorów akcji pomocowej w Zbąszyniu był Emanuel Ringelblum, który już wtedy namawiał uchodźców do spisywania swoich relacji z wydarzeń, w których biorą udział.

Polenaktion pokazała Niemcom, że w prześladowaniach Żydów mogą w zasadzie bezkarnie przekraczać kolejne granice. Nie groziły im za to żadne szczególne konsekwencje. Za Żydami nie miał się kto ująć. Polskie władze też dążyły w tym czasie do zwiększenia żydowskiej emigracji, szukając dogodnych ku temu terytoriów – jeśli nie Palestyny, to przynajmniej Madagaskaru.

Żydzi byli osamotnieni. Chociaż znaleźli się Polacy gotowi im pomóc, to państwowe instytucje były im niechętne. Traktowano ich jak obcych, wręcz wrogich. Jakby byli zagrożeniem. Ta samotność opuszczonych uciekinierów będzie szczególnie odczuwalna w kolejnych latach, gdy wybuchnie wojna. I wcale nie skończy się w 1945 r.

Ekspozycja została przygotowana przez Wydział Historii Instytutu Europy Wschodniej Wolnego Uniwersytetu Berlińskiego oraz Actives Museum w Berlinie w związku z obchodami 80. rocznicy „Polenaktion” w 2018 r. W Żydowskim Instytucie Historycznym można ją oglądać do 15 grudnia.