Wernisaż wystawy:
14.11.2026, 17:30
Żydowskie Muzeum Galicja
ul. Dajwór 18, 31-052 Kraków
Nowa wystawa czasowa w Żydowskim Muzeum Galicja przybliża biografię i filmowy dorobek wybitnej aktorki Molly Picon (1898-1992) i historię komediowych filmów w języku jidysz, wskazując, że tych dwóch tematów nie da się rozdzielić. Wystawa „Molly Superstar. Komediowe kino jidysz” to przeplatające się opowieści: od początków kina jidyszowego i pierwszych kroków młodej aktorki kabaretowej i teatralnej w świecie filmu, poprzez szczyt popularności komedii jidysz i kluczowe momenty w karierze Picon na wielkim ekranie, po powojenny schyłek twórczości filmowej w języku jidysz i malejącą rozpoznawalność Molly wśród szerokiej publiczności.
Na wystawie komedie zostały wpisane w szerszy kontekst rozwoju kinematografii w języku jidysz, z odniesieniami do jej teatralnych źródeł. W tle można dostrzec odwołania do zmieniającej się dramatycznie sytuacji społecznej i politycznej w czasach, gdy powstawały największe filmowe przeboje z Molly Picon w roli głównej.
„Molly Superstar” to zaproszenie do świata komedii jidysz: w otoczeniu filmowych kadrów, fotografii i plakatów z czasów, gdy Molly Picon była gwiazdą w Polsce i USA, a widzów po obu stronach Atlantyku łączyły język jidysz, kultura, znajomość tych samych literackich motywów i – często humorystycznych – odniesień do historii i tradycji.
Kino jidysz
Historia filmu żydowskiego jest nierozerwalnie związana z żydowskim teatrem: zaczęła się od adaptacji dzieł przeznaczonych na scenę. Nieme filmy oparte na sztukach teatralnych kręcono jeszcze przed I wojną światową. Obsadę pierwszych filmów stanowili niemal bez wyjątku aktorzy teatralni i kabaretowi. Rozkwit kina jidysz po obu stronach Atlantyku przypada na lata 30. XX wieku, po wielkim kryzysie. W Polsce ta „złota era” kina jidysz trwała tylko cztery lata: od 1936 do 1939 roku. W żydowskiej kinematografii tego okresu znajdziemy melodramaty, komedie, dramaty i filmy dokumentalne. Centrum produkcji filmowej była Warszawa z wytwórniami: najstarszą Leo-Film (Leona Forberta), i trochę młodszą Kinor (założoną przez braci Saula i Izaka Goskindów na bazie laboratorium Sektor) oraz Green Film (Józefa Greena).
Po Holokauście kino jidysz tzw. „złotej ery” nabrało zupełnie innego znaczenia. Krytykowane w latach 30. XX w. jako mało ambitna, jarmarczna rozrywka dla niewykształconych mas, po 1945 roku stało się oknem na „utracony świat”. Naiwne fabuły i płytkie scenariusze, powtarzalność i stereotypowość wątków i postaci, łzawe i sentymentalne sceny, małomiasteczkowy folklor i obrazy zacofania – na te i inne wady wskazywane przez przedwojennych recenzentów i krytyków, zaczęto patrzeć inaczej. Film jidysz stał się bezcennym źródłem, świadectwem, śladem unicestwionej społeczności.
Molly Picon
Molly Picon (1898–1992), aktorka o ogromnym dorobku i nieocenionym wkładzie w rozwój kultury jidysz, należała do najwybitniejszych gwiazd żydowskiego teatru i filmu oraz najbardziej rozpoznawalnych artystek żydowskich XX wieku.
Urodziła się 28 lutego 1898 roku na nowojorskim Lower East Side jako Malka (Margaret) Piekun. Wychowywała się w Filadelfii, gdzie już jako pięcioletnia dziewczynka rozpoczęła karierę sceniczną. Jako nastolatka grywała głównie w języku angielskim: w wodewilach, teatrach repertuarowych i kabaretach. Dopiero później związała się ze środowiskiem teatru jidyszowego.
W 1919 roku poślubiła reżysera Jacoba Kalicha, urodzonego w galicyjskim Rymanowie, który odegrał ważną rolę w rozwoju jej kariery. W USA stworzyli razem wiele spektakli, wspólnie podróżowali do Europy, gdzie Picon zdobywała dalsze doświadczenie sceniczne i stawiała pierwsze kroki w filmie.
Molly Picon zagrała w licznych produkcjach filmowych – od niemych komedii kręconych w Austrii na początku lat 20. XX wieku, poprzez wyprodukowane w Polsce przeboje złotej ery kina jidysz, takie jak „Judeł gra na skrzypcach” (1936), czy „Mateczka” (1938), po słynną amerykańską ekranizację „Skrzypka na dachu” z 1971 roku, w której wcieliła się w swatkę Jente. Pozostawała aktywna zawodowo jeszcze w latach 80. – tak długo, jak pozwalało na to jej zdrowie. Za swoją wszechstronną twórczość otrzymała liczne wyróżnienia. Zmarła 6 kwietnia 1992 roku.
Molly Picon na zawsze pozostanie symbolem kultury jidysz, jako osoba, która walczyła do końca, by ten język nie zniknął z teatralnych scen. Ale jest również symbolem przełamywania barier i stereotypów. Na scenie i na ekranie pokazywała niezależność, sprawczość, zaradność. Jej wizerunek zadziornej i sprytnej żydowskiej dziewczyny odbiegał znacząco od typowych wówczas kobiecych ról. Ponieważ w początkach swej kariery „nie pasowała” do żadnego standardowego typu amerykańskiej żydowskiej aktorki, wypracowała z pomocą Jakuba Kalicha własny styl. Gdy nie chciano obsadzać jej w tradycyjnych kobiecych rolach jidyszowego teatru, wraz z mężem tworzyła nowe typy postaci – żywiołowe, wyraziste, odważne, czasem androgyniczne.
