Niepewna przyszłość cmentarza żydowskiego w Żninie

Teraz cmentarza żydowskiego w Żninie, fot. Ahawas Tora

Stowarzyszenie Ahawas Tora obawia się o cmentarz żydowski w Żninie. Wniosek o wpisanie go do rejestru zabytków został odrzucony.

Chronologicznie drugi cmentarz żydowski w Żninie założono w XIX w. na działce położonej na północ od miasta, przy drodze do Szubina. Jego utworzenie było związane z zapełnieniem wcześniej używanego cmentarza przy obecnej ul. Mickiewicza. Podczas drugiej wojny światowej na „nowym” cmentarzu Niemcy postawili baraki. Po 1945 r. na cmentarzu znajdowały się jeszcze nagrobki. Później znaczna część terenu została zabudowana, zajęły ją m.in. bloki przy ul. Niedziałkowskiego. Naziemne ślady cmentarza uległy zatarciu, podzielono go na mniejsze działki geodezyjne. W 2015 r. Stowarzyszenie Ahawas Tora przy wsparciu finansowym potomków żnińskich Żydów odsłoniło na skraju cmentarza niewielki pomnik, który później uszkodzono.

Pomnik w Żninie, fot. Ahawas Tora

Stowarzyszenie Ahawas Tora ma świadomość, że samo upamiętnienie nie rozwiązuje sprawy. Użytkowanie terenu jako osiedla mieszkaniowego może wiązać się z jego dalszą zabudową, a tym samym naruszaniem tkwiących w ziemi pochówków.

10 września 2019 r. Stowarzyszenie złożyło wniosek o wpisanie cmentarza do rejestru zabytków. To jedna z form ochrony praktykowanych w przypadku również tych cmentarzy, na których nie zachowały się żadne nagrobki. Jej stosowanie zaleciło konserwatorom zabytków Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w 2017 r., stwierdzając m.in.: „Wartość zabytkowa cmentarzy żydowskich jako miejsc pochówków wynika bezpośrednio z obecności szczątków ludzkich. Najważniejsza w obrębie cmentarza jest strefa grzebalna, stopień zachowania form architektonicznych jest drugorzędny”.

Jednak Kujawsko-Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków odrzucił wniosek. W decyzji z 9 lutego 2021 r. stwierdził, że występowanie kości nie daje podstawy do wpisu do rejestru zabytków archeologicznych. W dodatku, ze względu na wynikający z tradycji żydowskiej zakaz naruszania grobów, strefa grzebalna „nie dostarczy […] żadnych wiadomości pochodzących z badań”, a cmentarz bez nagrobków nie posiada wartości artystycznej.

– Cmentarze bez względu na przynależność wyznaniową i stan zachowania są zabytkami zgodnie z Ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Jako obiekty zabytkowe powinny podlegać ochronie, która zapewni im nadzór służb konserwatorskich – mówi prezes Stowarzyszenia Ahawas Tora rabin Marcin Natan Dudek-Lewin.

25 lutego Stowarzyszenie Ahawas Tora złożyło odwołanie od decyzji konserwatora. Powołało się m.in. na decyzję tego samego urzędu z 2020 r., na mocy której do rejestru zabytków nieruchomych wpisano cmentarz żydowski w Barcinie, również starty z powierzchni ziemi.

– Musimy pamiętać, że na tym cmentarzu pod powierzchnią ziemi znajdują się dalej szczątki ludzkie i należy się im szacunek. Cmentarz w naszej religii jest święty do końca świata. Mamy obowiązek szanować oraz chronić miejsca spoczynku zmarłych, ale myślę, że to jest nie tylko tradycja żydowska, to jest ogólnoludzki zwyczaj – dodaje rabin Marcin Natan Dudek-Lewin.

Jakie będą dalsze losy cmentarza? Rozstrzygnięcie tej sprawy może mieć wpływ na postępowania w innych tego typu przypadkach.

Krzysztof Bielawski

Newsletter

Wpisz poniżej swój e-mail, a nie przegapisz najważniejszych artykułów!