“Filozofia a Zagłada”

Do księgarń trafił niedawno zbiór czternastu esejów wydanych pod redakcją Delfiny Jałowik przez Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK pod wspólnym tytułem „Filozofia a Zagłada”. I choć teksty te nie są nowością, bo pochodzą z różnych okresów po drugiej wojnie światowej, część z nich nie była nigdy tłumaczona w całości na język polski, pozostałe zaś ukazały się na tyle dawno, że postanowiono je dziś przypomnieć. Wśród autorów znajdują się między innymi: Joshua Halberstam, Emil L. Fackenheim, Leszek Kołakowski czy Donatella Di Cesare.

“Filozofia a Zagłada”

Najbardziej znaczący w kontekście pomysłu przywracania tekstów w całości wydaje się być esej „Krytyka kultury i społeczeństwo” Theodora W. Adorno. Jego fragment „pisanie wiersza po Auschwitz jest barbarzyńskie” stał się jednym z kanonicznych cytatów przywoływanych w dyskusjach o dynamice pamięci na temat Zagłady. Jak zauważa redaktorka tomu we wstępie, cytat ten stosowany jest często błędnie, bo wyrwany z kontekstu, zmienia założenia autora. Adorno – przedstawiciel szkoły frankfurckiej krytykującej rozwój kultury masowej – wielokrotnie musiał prostować swoją tezę, podsumowującą rozważania na temat krytyki i jej wpływu na rozwój kultury.

W tekście „Zorganizowana wina” Hannah Arendt analizuje tezę o zbiorowej odpowiedzialności narodu niemieckiego za zbrodnie wojenne, a w szczególności Zagładę. Porusza problem zacierania się po wojnie linii pomiędzy zbrodniarzami, a „normalnymi ludźmi”, czyli przeciwnikami polityki nazistowskiej. Pokazuje też jak mechanizm Zagłady, w którym kluczowe było zapewnienie o zwolnieniu z winy za popełniane czyny, wpływał na poczucie niesprawiedliwości w oskarżanych po wojnie za współudział w procesie ludobójstwa. Przywołując swoje rozmowy z wieloma osobami przyznającymi się jej do wstydu bycia Niemcem, odpowiada, że jej towarzyszy raczej wstyd bycia człowiekiem, a słowa kończące ten napisany w 1946 roku esej wydają się być przejmująco aktualne: „tylko na czujących prawdziwy lęk przed nieuchronną odpowiedzialnością rodzaju ludzkiego można się będzie zdać, gdy zajdzie potrzeba nieustraszonej walki, bezkompromisowej i powszechnej, z ogromnym złem, jakie ludzie mogą wyrządzić”.

„Filozofia a Zagłada”, Delfina Jałowik (red.), przeł. Bogdan Baran, Małgorzata Kowalska, wyd. Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie MOCAK, Kraków 2021

Martyna Steckiewicz

Newsletter

Wpisz poniżej swój e-mail, a nie przegapisz najważniejszych artykułów!