Filmy o tematyce żydowskiej na Krakowskim Festiwalu Filmowym

59. Krakowski Festiwal Filmowy to ponad 200 filmów z całego świata, w tym kilkadziesiąt premier. W ciągu kilku dni – od 26 maja do 2 czerwca – publiczność będzie mogła zobaczyć najlepsze filmy dokumentalne, krótkometrażowe i animowane. Wśród nich pojawią się też ciekawe produkcje o tematyce żydowskiej.

Adwokatka, reż. Rachel Leah Jones | Izrael Kanada Szwajcaria 2019

To film przedstawiający Izraelską prawniczkę, Leę Cemel, która przed sądem broni Palestyńczyków oskarżonych o terroryzm, napaść na Żydów i zagrożenie bezpieczeństwa. Poglądy adwokatki są tu wyraźnie podane, ale nie zostają w żaden sposób skonfrontowane z drugą stroną. Widz, który nie ma pojęcia o stosunkach izraelsko-palestyńskich, może wyjść z seansu z jasnym przeświadczeniem, że to Żydzi są agresorem, nie zdobywając wiedzy o terrorystach z Hamasu lub Islamskiego Dżihadu działających z Gazie. Zwłaszcza, że twórcy filmu skupili się na sprawie 13-letniego Palestyńczyka, pokazując go w trakcie przesłuchań lub zakutego w kajdany na sądowym korytarzu. Każdy z nas powie, że to jeszcze dziecko, które nie jest świadome własnych czynów. Dlaczego to dziecko chwyciło za nóż, z którym wyszło na ulicę? Jego starszy kolega został zastrzelony. On przeżył o musiał stanąć przed sądem. Czy rozumiał sytuację, w jakiej się znalazł? Z dwóch stron medalu przedstawiono tu tylko jedną – drugiej odmawiając prawa głosu przez jej całkowite zignorowanie.

Lea Cemel urodziła się w Izraelu w 1945 r. Była wolontariuszką w czasie Wojny Sześciodniowej. To wtedy rozpoczęło się jej silniejsze zaangażowanie w sprawy polityczne i wyraźne stawanie po stronie Palestyńczyków. Jest z całą pewnością osobą bardzo interesującą i warto dowiedzieć się o niej więcej, ale o ileż ciekawiej oglądałoby się film, którego twórcy podeszliby do swojej bohaterki w bardziej krytyczny sposób.

Przy łóżku kolaboranta, reż. David Ofek, Tal Michael | Izrael 2018

Główny bohater filmu jest ciężko chory. Zdaje sobie sprawę z tego, że zbliża się jego koniec. Przy jego łóżku non stop pracuje włączony telewizor. Nie wyświetla jednak programów rozrywkowych, ale podgląd z kamer rozmieszczonych dookoła domu. To ze strachu przed sąsiadami, którzy uważają go za kolaboranta, ponieważ robił interesy z Izraelczykami – brał udział w handlu ziemią, co przez Arabów traktowane jest, jak zdrada.

Z powodu przeszłości głównego bohatera, cała jego rodzina została wykluczona ze wspólnoty i napiętnowana. Jego synowie nie mogli skończyć szkół – jeden z nich został porwany, inny ugodzony nożem, żaden nie może znaleźć pracy. Żyją w ciągłym strachu. Nie wiedzą, komu mogą zaufać.

Konflikt izraelsko-palestyński ma wiele poziomów. W tym filmie odkrywamy jeden z nich – może niezbyt znany. Codzienne życie ludzi tam pokazanych koncentruje się wokół napiętych relacji obu stron. Są uwikłani w sytuację bez wyjścia, chociaż próbują je odnaleźć. W tym przypadku nie ma dobrych rozwiązań i prostych odpowiedzi na żadne z pytań.

O zwierzętach i ludziach, reż. Łukasz Czajka | Polska 2019

To dramatyczna, pełna fascynujących archiwaliów, opowieść o małżeństwie Żabińskich, którzy podczas okupacji przechowywali w warszawskim Zoo około 300 uciekinierów z getta do czasu wybuchu Powstania Warszawskiego, kiedy domy dla dzikich zwierząt nie mogły dłużej być azylem dla żydowskich mieszkańców Warszawy.

Dziś, jutro… wczoraj, reż. Diana Kadłubowska | Polska 2019

Trzy kobiety – babcia ocalona z Holokaustu, matka, której trudno odnaleźć się wśród bliskich i córka, która wraca do żydowskiego dziedzictwa rodziny. “My jesteśmy zupełnie inne” – mówi najstarsza z nich. Są inne, mają swoje traumy i problemy. Wzajemne relacje nie należą do łatwych. Każda z nich żyje inaczej i chociaż są rodziną – każda z nich funkcjonuje zupełnie oddzielnie. Przynajmniej w ten sposób pokazali to twórcy filmu.

Ocaleni z Zagłady weszli w powojenną rzeczywistość poranieni. Kiedy zakładali własne rodziny, mieli dzieci, często nie potrafili okazać im wystarczająco swoich uczuć. Kilkoro z nich wspomina o tym w filmie. Powstawała bariera między nimi, a kolejnym pokoleniem. Czasami dopiero wnuki okazywały się kluczem do rodzinnych historii. Tylko czy są one w stanie zmienić to, co między dwojgiem innych ludzi narastało przez lata?

Złota, reż. Tomasz Knittel | Polska 2019

Warszawa jest pełna miejsc, w których żyli dawno zapomniani ludzie. Wśród ścian starych budynków pozostały marzenia, których nikt już nigdy nie spełni. Polskie miasta straciły swoją żydowską część tożsamości, nie mówią już w jidysz, nie świętują szabatu. Po przedwojennych mieszkańcach zostało coraz mniej śladów. Jednym z nich są wciąż istniejące budynki. Temat tej własności co jakiś czas wraca, ożywiany przez polityków, którzy widzą w tym dla siebie szansę na zaistnienie i zdobycie elektoratu.

W “Złotej” twórcy pokazali sąsiedzką społeczność, mieszkającą w jednym z takich domów. Wszyscy starają się funkcjonować razem, wnosząc coś do życia kamienicy. Szukają własnego miejsca w otaczających ich realiach, po których oprowadzają nas zarządzający nieruchomością Krzysztof i jego żona Ida. Ich związek to ilustracja relacji polsko-żydowskich. On chciałby wyjechać, bo nie czuje się w Polsce komfortowo. Ona woli zostać, bo nie wyobraża sobie życia gdzie indziej. Trwają w rzeczywistości, którą oboje odbierają nieco inaczej.

Jak wiele w naszym otoczeniu jest takich domów i rodzin? Ten film konfrontuje ze sobą dwie postawy i niejako zmusza nas do przemyślenia tego, która z nich jest nam bliższa.

Rodzina po przejściach, reż. Ofir Trainin | Izrael 2018

Zmiana płci to ogromne wyzwanie dla osoby, która się na to decyduje i dla jej najbliższego otoczenia. Główny bohater tego filmu decyduje się na ten krok po tym, jak wziął tradycyjny żydowski ślub, założył rodzinę i wiódł zwyczajne życie. Od zawsze wiedział, że nie jest do końca sobą. W końcu, nieco przypadkiem, wyznał prawdę swojej żonie. Od tego czasu rozpoczął się proces jego przemiany.

Kiedy mężczyzna staje się kobietą w społeczności konserwatywnej, w otoczeniu religijnych współpracowników, bierze pod uwagę możliwość odrzucenia, a nawet wrogości. Te problemy dotykają też jego córki – nie wszyscy rodzice chcą, by ich dzieci się z nią zadawały. Boją się, że zmiana płci może być zaraźliwa. Nie rozumieją istoty problemu i nie chcą go poznać. Wolą otoczyć się murem wśród tego, co znane.

Nawet ci, którzy akceptują początkowo decyzję głównego bohatera/bohaterki, miewają wątpliwości. Czy takie przejścia wzmocnią tę rodzinę? Czy pozwolą bardziej otwarcie spojrzeć na wszystkich, których uważa się za “innych”? Sami też musimy sobie odpowiedzieć na pytanie o własne reakcje w podobnej sytuacji.

Umierasz tylko dwa razy, reż. Yair Lev | Austria 2018

To zdecydowanie najlepszy spośród filmów o tematyce żydowskiej, jakie można zobaczyć na tegorocznym Festiwalu. Nawet jeżeli na początku wydaje Wam się, że znacie rozwiązanie filmowej zagadki – zapomnijcie o nim. Reżyser prowadzi widzów przez labirynt historii zagmatwanej tak, jak tylko wojna mogła ją poplątać. Nic nie jest oczywiste, nic nie jest do końca pewne.

Opowieść zaczyna się od spadku, jaki otrzymuje matka Yaira Leva. Musi tylko przedstawić metrykę swojego ojca – Ernsta Beszinskiego, który pochodził z Austrii. W sprowadzonych z zagranicy dokumentach okazuje się, że zgadza się wszystko poza datą śmierci. Lev odkrywa, że w Innsbrucku żył inny Ernst Beszinski, który został nawet przewodniczącym tamtejszej gminy żydowskiej. Skąd się wziął? Kim był w rzeczywistości? I czy na pewno był Żydem? Na te pytania odpowiemy sobie razem z twórcami filmu, a zwroty akcji nie pozwolą nam oderwać się od ekranu nawet na chwilę.

Lev sfilmował rodzinną historię, której szczegóły wyszły na jaw po kilkudziesięciu latach. Pokazał, że wojenne wydarzenia wciąż mają wpływ na naszą rzeczywistość. Że nasi przodkowie mają sekrety, które domagają się wyjaśnienia w najmniej spodziewanym momencie. I że rozwiązanie nigdy nie jest proste.

Więcej o 59. Krakowskim Festiwalu Filmowym https://www.krakowfilmfestival.pl/

About the Author

Katarzyna Markusz
Dziennikarka zajmująca się historią i kulturą polskich Żydów. Redaktor naczelna Jewish.pl.